Lượng khách dự báo sẽ tăng khi áp dụng miễn phí xe buýt, TP. Hồ Chí Minh cần quan tâm đầu tư hiện đại hóa mạng lưới xe buýt để đáp ứng nhu cầu thực tế. Xu hướng “xanh hóa” xe buýt đang diễn ra mạnh mẽ, đặt ra yêu cầu về hạ tầng để phục vụ việc chuyển đổi xanh cho đoàn phương tiện xe buýt thành phố.

* Hiện đại hóa mạng lưới

Chị Nguyễn Phương An thường xuyên sử dụng xe buýt để di chuyển từ phường Trung Mỹ Tây đến chỗ làm ở gần chợ Gò Vấp. Từ nhà chị ra đến điểm đón xe buýt gần 1 km, nên khá bất tiện, nhất là khi thời tiết bất lợi như mưa gió, nắng nóng. “Thậm chí, có ngày tôi phải mặc áo mưa chạy xe máy đi làm thay vì đi xe buýt. Trời mưa không thể đi bộ được, trong khi điểm dừng chờ xe buýt cũng không có nhà chờ dễ bị ướt”, chị Phương An chia sẻ.

Các điểm đón xe buýt thiếu nhà chờ là thực trạng ở nhiều tuyến đường ở TP. Hồ Chí Minh, nhất là các khu vực vùng ven hoặc các trục đường nhỏ. Trong khi nhiều nơi khác, nhà chờ xe buýt bị chiếm dụng làm nơi bán hàng hóa. Dù Sở Xây dựng đã có nhiều giải pháp để phủ rộng mạng lưới, điều chỉnh lộ trình nhưng tình trạng trên vẫn là một thách thức lớn.

Theo ông Vũ Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu giao thông (Trường Đại học Việt Đức), tỷ lệ phương tiện xe buýt ở TP. Hồ Chí Minh trên đầu người vẫn khá thấp. Với 15 triệu dân, Thành phố cần 14.000 - 15.000 xe buýt nhưng trên thực tế chưa được 1/3 yêu cầu. Hiện có những nơi vẫn còn “trắng” xe buýt. Do vậy, Thành phố phải phát triển mạng lưới xe buýt dày đặc, phủ khắp thì đi lại mới thuận tiện.

Nhiều chuyên gia cũng cho rằng, miễn phí xe buýt chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng các giải pháp như mạng lưới tuyến hợp lý, tần suất cao, đúng giờ, hạ tầng ưu tiên và trải nghiệm người dùng tốt. Nếu không có những chính sách đồng bộ sẽ khó kéo người dân rời bỏ phương tiện cá nhân.

TP. Hồ Chí Minh hiện có 180 tuyến xe buýt với hơn 2.432 phương tiện đang hoạt động; nhiều tuyến còn chưa sử dụng hết công suất, đặc biệt là ngoài giờ cao điểm. Hệ thống vé điện tử đã được lắp đặt và dự kiến hoàn thành trên toàn bộ hệ thống xe buýt trong quý II/2026.

Sở Xây dựng TP. Hồ Chí Minh đánh giá, hạ tầng và năng lực khai thác hiện nay có thể đảm bảo tiếp nhận mức tăng trưởng hành khách khoảng 20 – 30%. Sở này sẽ tiếp tục rà soát, tái cấu trúc mạng lưới, mở mới các tuyến buýt xanh, buýt nhỏ đi sâu vào khu dân cư; tích hợp mạng lưới xe buýt với buýt sông, xe đạp công cộng, metro… đảm bảo khoảng cách đi bộ tiếp cận trong khoảng 300-500m.

Thành phố sẽ xây dựng Đề án phát triển vận tải hành khách công cộng bằng xe buýt, mở mới các tuyến xe buýt (ưu tiên khu vực Bà Rịa – Vũng Tàu và Bình Dương); mở mới các tuyến buýt kết nối sân bay Long Thành; tổ chức một số tuyến trung tâm, tuyến đêm; triển khai mô hình vận tải theo nhu cầu để thu gom khách trong các khu dân cư.

Sở Xây dựng cũng nghiên cứu miễn, giảm phí gửi xe cá nhân; miễn, giảm giá vé khi sử dụng liên thông phương tiện xe buýt, đường sắt đô thị, buýt đường thủy để khuyến khích người dùng giao thông công cộng.

Vừa qua, Sở đã đầu tư, đưa vào sử dụng 7 bến, bãi đỗ xe buýt mới và 3 bãi đỗ xe hai bánh phục vụ giao thông công cộng. Thành phố cũng xác định xây dựng các bãi giữ xe lắp ghép tại các ga đầu mối và khu vực cửa ngõ thành phố; các nhà giữ xe thông minh trong phạm vi đất công để người dân gửi xe chuyển sang sử dụng giao thông công cộng.

Hệ thống điểm dừng xe buýt với 6.241 vị trí cũng được duy tu, điều chỉnh thường xuyên. Các giải pháp khác cũng sẽ được triển khai như tổ chức làn ưu tiên, cải tạo nhà chờ, điểm dừng, vỉa hè và lối tiếp cận, đồng thời thay thế, bổ sung, cải tạo, lắp đặt mới các nhà chờ xe buýt, trụ dừng xe buýt theo hướng dễ nhận diện, thân thiện và hiện đại.

Song song với hạ tầng “cứng”, thành phố đã triển khai hệ thống vé điện tử cho phép thanh toán bằng thẻ, ví điện tử, căn cước công dân. Ứng dụng MultiGO, hệ thống quản lý GoAFC hiện đại cũng được đưa vào để hỗ trợ hành khách cũng như công tác điều hành. Thành phố đã vận hành trung tâm giám sát giao thông công cộng bằng GPS, camera; thí điểm không sử dụng vé giấy trên 16 tuyến xe buýt.       

“Quan điểm là miễn vé phải đi kèm với nâng cao chất lượng phục vụ, tối ưu luồng tuyến, linh động trong điều hành thông qua việc ứng dụng công nghệ hiện đại; tránh tình trạng quá tải làm giảm sức hấp dẫn của xe buýt”, lãnh đạo Sở Xây dựng chia sẻ.

* Hạ tầng cho chuyển đổi xanh

Đầu tháng 4 vừa qua, UBND TP. Hồ Chí Minh đã phê duyệt kế hoạch hành động về kiểm soát ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045; mục tiêu đến năm 2030, 100% phương tiện giao thông công cộng sử dụng năng lượng xanh, thân thiện môi trường.

Ông Bùi Hòa An, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP. Hồ Chí Minh cho biết, việc chuyển đổi phương tiện sang sử dụng năng lượng sạch, đặc biệt là xe buýt điện được xem bước đi quan trọng, phù hợp với định hướng phát triển đô thị xanh của thành phố. Lộ trình giai đoạn 2025 - 2030, Thành phố sẽ chuyển đổi và đầu tư phương tiện vận tải hành khách công cộng bằng xe buýt điện, năng lượng xanh trên toàn hệ thống khoảng 3.011 xe buýt điện.

Theo ông Vũ Anh Tuấn, TP. Hồ Chí Minh cần chuyển sang phương tiện thân thiện môi trường, sức chở lớn; xây dựng hành lang đi bộ, xe đạp, bãi đỗ xe trung chuyển. Việc nâng cấp cơ sở hạ tầng và phương tiện áp dụng công nghệ nhiên liệu sạch cũng cần được chú trọng.

Việc chuyển đổi phương tiện xanh gắn với yêu cầu hạ tầng trạm sạc điện phát triển đồng bộ. Thành phố hiện có 5 trạm sạc cho xe buýt điện, với 56 trụ sạc. Theo ước tính, mỗi trụ hoạt động bình quân 12 giờ/ngày thì 5 trạm (56 trụ sạc) có khả năng đáp ứng sạc cho hơn 700 xe buýt.

Nếu một năm trước, đoàn phương tiện có khoảng 25% xe buýt điện thì nay đã đạt 56%; đặt ra sự cấp thiết phát triển hạ tầng sạc cho xe buýt điện. Nhiều chuyên gia chỉ ra rằng, hạ tầng trạm sạc điện là rào cản quan trọng, quyết định tính khả thi của lộ trình chuyển đổi phương tiện sử dụng điện, năng lượng xanh đối với xe buýt nói riêng và phương tiện giao thông đường bộ nói chung.

Hiện Trung tâm Quản lý giao thông công cộng (Sở Xây dựng TP. Hồ Chí Minh) đang quản lý 25 bến xe, bãi đỗ xe phục vụ cho hoạt động xe buýt nhưng chưa có trụ, trạm sạc điện. Các đơn vị vận tải đang vận hành các tuyến xe buýt điện phải tính toán thời điểm sạc pin trong khi cơ sở hạ tầng trạm sạc điện còn hạn chế.

Trước nhu cầu cấp bách về hạ tầng trạm sạc phục vụ chuyển đổi xanh xe buýt, Sở Xây dựng đã tờ trình UBND Thành phố đề xuất đầu tư hệ thống trụ sạc tại các bến xe buýt. Dự kiến sẽ có 19 bến xe buýt cho thuê lắp đặt hệ thống trụ sạc điện phục vụ phương tiện giao thông có tổng diện tích 109.575 m2, trong đó dự kiến cho thuê 25.075 m2.

Miễn phí xe buýt không chỉ giảm chi phí mà còn hướng tới giảm xe cá nhân, ô nhiễm. Để chính sách này hiệu quả, thành phố cần sự triển khai đồng bộ, từ nâng cao chất lượng dịch vụ xe buýt, phát triển đồng bộ mạng lưới, đầu tư hạ tầng để phục vụ “xanh hóa” xe buýt cho mục tiêu đến năm 2030, 100% phương tiện giao thông công cộng sử dụng năng lượng xanh, thân thiện môi trường.