Đây là nội dung được các chuyên gia chia sẻ tại Hội thảo “Nông nghiệp đô thị - Tương lai nông nghiệp trong lòng thành phố” do Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP. Hồ Chí Minh (ITPC) phối hợp cùng Ban Quản lý khu nông nghiệp công nghệ cao TP. Hồ Chí Minh (AHTP) tổ chức chiều 15/4.

Bà Hồ Thị Quyên, Phó Giám đốc ITPC dẫn chứng báo cáo của Liên Hợp Quốc, hiện khoảng 55% dân số thế giới đang sinh sống tại khu vực đô thị và dự kiến sẽ tăng lên khoảng 68% vào năm 2050. Tại Việt Nam, theo dữ liệu của Ngân hàng Thế giới, tỷ lệ đô thị hóa hiện đã vượt 40% và tiếp tục gia tăng nhanh. Những con số này cho thấy áp lực ngày càng lớn về nhu cầu lương thực, môi trường và hạ tầng, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về phát triển các mô hình nông nghiệp phù hợp với điều kiện đô thị.

Trong khi đó, phát triển nông nghiệp đô thị đang chịu tác động từ ba áp lực chính là quỹ đất và tài nguyên; môi trường - biến đổi khí hậu và công nghệ. Cụ thể, diện tích đất nông nghiệp ngày càng thu hẹp do quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh. Các đô thị lớn đang đối mặt với ô nhiễm và yêu cầu phát triển bền vững. Yêu cầu của người tiêu dùng ngày càng cao về chất lượng, an toàn và truy xuất nguồn gốc đòi hỏi nông nghiệp phải chuyển đổi mạnh mẽ sang ứng dụng các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT) và tự động hóa nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất.

Khảo sát của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) cho thấy, các mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao có thể giúp tăng năng suất từ 2 đến 3 lần, đồng thời giảm đáng kể lượng tài nguyên đầu vào so với phương thức truyền thống. Lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao toàn cầu cũng đang tăng trưởng với tốc độ trung bình khoảng 10 – 12% mỗi năm.

Theo Phó Giám đốc ITPC, tại Việt Nam, nhiều mô hình nông nghiệp công nghệ cao đã được triển khai hiệu quả, đặc biệt tại các đô thị lớn, trong đó TP. Hồ Chí Minh là một trong những địa phương đi đầu. Với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động cùng sự hiện diện của Khu khu nông nghiệp công nghệ cao, TP. Hồ Chí Minh có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển các mô hình nông nghiệp đô thị tiên tiến. Tuy nhiên, việc nhân rộng các mô hình này vẫn còn những hạn chế nhất định, đặc biệt trong kết nối giữa nghiên cứu – doanh nghiệp – thị trường và trong chuyển giao công nghệ vào thực tiễn sản xuất.

Ông Phạm Cao Khải, đại diện Ban Quản lý khu nông nghiệp công nghệ cao TP. Hồ Chí Minh (AHTP) cho biết, với quy mô dân số hơn 14 triệu người, nhu cầu tiêu dùng lương thực, thực phẩm của TP. Hồ Chí Minh là rất lớn, trong khi diện tích đất tự nhiên chỉ chiếm khoảng 2% cả nước. Với tốc độ đô thị hóa nhanh, diện tích đất dành cho nông nghiệp của thành phố ngày càng bị thu hẹp. Trong bối cảnh đó, thành phố định hướng đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất, đặc biệt là các giải pháp giúp tiết kiệm tài nguyên nước và mô hình canh tác khép kín sử dụng năng lượng tái tạo.

“Vai trò của nông nghiệp đô thị hiện nay không chỉ dừng lại ở việc cung ứng nông sản mà được định vị là “cơ sở hạ tầng sinh thái thiết yếu”, là thành phần nòng cốt trong quá trình xây dựng và phát triển một đô thị tuần hoàn, hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0” trong những năm tới”, ông Phạm Cao Khải nhấn mạnh.

Trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh, nhiều khu vực có diện tích hạn chế như mái nhà, sân thượng đang được tận dụng hiệu quả để phát triển các mô hình canh tác hiện đại. Tiêu biểu là mô hình “nông trại container di động” vận hành độc lập (off-grid), sử dụng năng lượng mặt trời, kết hợp hệ thống tưới nhỏ giọt tự động. Trong lĩnh vực thủy sản, việc triển khai hệ thống nuôi trồng tuần hoàn khép kín (RAS) đã góp phần giảm thiểu rủi ro ô nhiễm môi trường. Nguồn nước được xử lý liên tục thông qua màng lọc sinh học, không xả thải mầm bệnh, đồng thời tích hợp hệ thống camera AI nhằm giám sát chặt chẽ quy trình sinh trưởng.

Theo đại diện AHTP, sự chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp đô thị thời gian qua đã mang lại những kết quả khả quan. Có khoảng 70% trong tổng số hơn 550 đề tài nghiên cứu khoa học về nông nghiệp đô thị đã được đưa vào ứng dụng thực tế. Khu nông nghiệp công nghệ cao đã phối hợp triển khai hơn 580 mô hình sản xuất, tăng thu nhập cho bà con nông dân và các hợp tác xã từ 1,5 đến 3 lần so với phương pháp canh tác truyền thống. Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Khu nông nghiệp công nghệ cao cũng đã hỗ trợ ươm tạo thành công 48 doanh nghiệp và tư vấn cho hơn 2.000 cá nhân tham gia vào lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao (Agritech).

Việc ứng dụng công nghệ sinh học hiện đại đang góp phần biến nông nghiệp đô thị thành một “bể chứa carbon” hiệu quả. Đây cũng là cơ sở quan trọng để TP. Hồ Chí Minh tiếp cận và khơi thông các nguồn tài chính xanh, góp phần thực hiện cam kết Net Zero vào năm 2050.

Ở góc độ thực tiễn, bà Nguyễn Thị Vân Anh, Giám đốc Hợp tác xã Tam Nông Việt Nam cho biết ứng dụng mô hình nông nghiệp đô thị trong đang là một giải pháp phát triển bền vững cho bài toán lương thực, thực phẩm cũng như kiến trúc đô thị tương lai. Dựa trên điều kiện không gian và quỹ thời gian của từng hộ gia đình, có thể linh hoạt tận dụng diện tích từ lan can, góc khuất đến mặt sàn để triển khai trồng rau quả trong chậu nhựa, thùng xốp; trồng rau thủy canh; địa canh tự động hóa.

Theo bà Nguyễn Thị Vân Anh, việc phát triển và nhân rộng mô hình nông nghiệp đô thị quy mô hộ gia đình không chỉ giải quyết nhu cầu về thực phẩm an toàn mà còn có thể tạo ra không gian kết nối các thành viên trong gia đình. Về môi trường, việc phát triển nông nghiệp đô thị góp phần gia tăng mảng xanh trong lòng thành phố, làm mát không gian sống và hỗ trợ giảm thiểu rác thải sinh hoạt. Do đó, thành phố cần khuyến khích các hộ dân từng bước chuyển đổi các không gian sinh hoạt còn trống thành các khu vườn nhỏ. Khi hàng nghìn hộ gia đình cùng tham gia sẽ đóng góp đáng kể vào việc tự chủ thực phẩm và kiến tạo môi trường sống xanh - sạch - đẹp, thân thiện với thiên nhiên.