Vật liệu xây dựng xanh cần "cú hích" để định hình thị trường

Tuy nhiên, dù đã xuất hiện những tín hiệu tích cực, thị trường vật liệu xanh tại Việt Nam vẫn phát triển chưa tương xứng tiềm năng, đòi hỏi những “cú hích” đủ mạnh từ thể chế, công nghệ và nhu cầu tiêu dùng để thực sự bứt phá.

Đây là thông tin ghi nhận tại hội thảo “Vật liệu xây dựng xanh - xu thế phát triển bền vững” diễn ra chiều 5/5 tại Hà Nội với sự tham gia của cơ quan quản lý, chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp. Chuyển đổi xanh trong ngành vật liệu xây dựng không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích, mà đang trở thành yêu cầu bắt buộc trong bối cảnh phát triển mới.

Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Văn Sinh nhấn mạnh, ngành xây dựng – lĩnh vực cung cấp đầu vào cho hạ tầng, đô thị, nhà ở và sản xuất – cũng là ngành tiêu thụ lớn tài nguyên, năng lượng và phát thải cao. Do đó, quá trình chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh, carbon thấp đặt ra yêu cầu thay đổi toàn diện, trong đó vật liệu xây dựng giữ vai trò then chốt.

Thời gian qua, hệ thống chính sách đã từng bước hoàn thiện với nhiều định hướng rõ ràng như chiến lược tăng trưởng xanh, chiến lược phát triển vật liệu xây dựng và các quy định liên quan đến sản xuất, sử dụng vật liệu thân thiện môi trường. Những chính sách này không chỉ tạo hành lang pháp lý mà còn góp phần thúc đẩy thị trường vật liệu xanh hình thành.

Trên thực tế, một số phân khúc đã ghi nhận sự phát triển đáng kể. Vật liệu xây không nung – một trong những trụ cột của vật liệu xanh – hiện có khoảng 2.900 cơ sở sản xuất trên cả nước, với tổng công suất thiết kế khoảng 12,4 tỷ viên quy tiêu chuẩn mỗi năm, chiếm khoảng 40% tổng công suất vật liệu xây. Năm 2025, sản lượng đạt hơn 7,2 tỷ viên, tiêu thụ khoảng 6,7 tỷ viên.

Sự phát triển của nhóm vật liệu này giúp giảm khai thác đất sét, tiết kiệm tài nguyên nông nghiệp, đồng thời tận dụng phế thải công nghiệp như tro xỉ, thạch cao làm nguyên liệu đầu vào. Đây cũng là bước đi quan trọng trong việc hình thành mô hình kinh tế tuần hoàn trong ngành.

Bên cạnh đó, các sản phẩm vật liệu hoàn thiện có khả năng tiết kiệm năng lượng như kính Low-E, kính Solar Control đang được ứng dụng ngày càng rộng rãi, giúp giảm truyền nhiệt, hạn chế bức xạ mặt trời và giảm chi phí vận hành công trình. Một số doanh nghiệp trong nước đã bắt đầu tiếp cận các chứng nhận xanh, tiêu chuẩn môi trường quốc tế, từng bước nâng cao năng lực cạnh tranh.

Tuy nhiên, theo đánh giá của cơ quan quản lý, những kết quả này mới chỉ là bước đầu. Tỷ lệ sử dụng vật liệu xanh trong tổng thể thị trường vẫn còn khiêm tốn so với tiềm năng, trong khi dư địa phát triển còn rất lớn.

Dù xu hướng đã rõ ràng, quá trình chuyển đổi xanh của ngành vật liệu xây dựng vẫn đối mặt nhiều rào cản. Trước hết là chi phí đầu tư ban đầu cho công nghệ còn cao, khiến nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, gặp khó khăn khi chuyển đổi.

Cùng đó, thị trường tiêu thụ chưa thực sự sẵn sàng. Thói quen sử dụng vật liệu truyền thống của người tiêu dùng khiến vật liệu xanh khó mở rộng thị phần, dù có nhiều ưu điểm về môi trường và hiệu quả năng lượng.

Một vấn đề khác là hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đối với một số vật liệu mới vẫn chưa hoàn thiện. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến việc quản lý chất lượng mà còn làm giảm niềm tin của thị trường đối với các sản phẩm mới.

Ngoài ra, các cơ chế khuyến khích như tín dụng xanh, ưu đãi thuế, hỗ trợ đầu tư vẫn chưa đủ mạnh để tạo động lực rõ rệt. Theo Thứ trưởng Nguyễn Văn Sinh, điều thị trường cần hiện nay là một khung thể chế đủ sức dẫn dắt – không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp mà còn định hướng tiêu dùng và thúc đẩy đổi mới công nghệ.

Những định hướng lớn từ Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia hay Chiến lược vật liệu xây dựng đến năm 2050... được kỳ vọng sẽ tạo cú hích cho ngành chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên công nghệ, chất lượng và hiệu quả tài nguyên.

Ở góc độ quản lý, ông Lê Văn Kế - Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và Vật liệu xây dựng cho rằng, ngành cần đổi mới cả tư duy phát triển và phương thức quản lý. Thay vì dựa vào khai thác tài nguyên và mở rộng công suất, mô hình mới phải dựa trên công nghệ hiện đại, quản trị tiên tiến, tiết kiệm năng lượng và phát thải thấp.

Hiện Bộ Xây dựng đang xây dựng các văn bản pháp lý mới thay thế quy định hiện hành, trong đó nhấn mạnh định hướng phát triển vật liệu xây dựng gắn với chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và kinh tế tuần hoàn. Dự kiến, trong quý IV/2026, quy định về dán nhãn năng lượng cho vật liệu xây dựng sẽ được ban hành, tạo công cụ minh bạch giúp người tiêu dùng nhận diện sản phẩm tiết kiệm năng lượng.

Song song, việc xây dựng hệ thống dữ liệu ngành – bao gồm sản xuất, tiêu thụ, phát thải, tiêu hao năng lượng – được coi là nền tảng để dự báo thị trường và điều hành hiệu quả hơn.

Từ góc độ kỹ thuật, bà Nguyễn Thị Tâm - Giám đốc Trung tâm Môi trường và Cơ khí xây dựng (Viện Vật liệu xây dựng) nhấn mạnh, vật liệu xanh là yếu tố cốt lõi của xây dựng bền vững. Xu hướng toàn cầu đang chuyển mạnh sang sử dụng vật liệu có nguồn gốc tái tạo, vật liệu sinh học, vật liệu thông minh và vật liệu thân thiện với sức khỏe con người.

Các giải pháp như sử dụng vật liệu cách nhiệt, cửa kính kiểm soát năng lượng hay mái có chỉ số phản xạ bức xạ cao có thể giúp công trình tiết kiệm 20-30% năng lượng. Đây là yếu tố quan trọng trong bối cảnh chi phí năng lượng ngày càng gia tăng và yêu cầu giảm phát thải ngày càng khắt khe.

Đáng chú ý, xu hướng tái chế và tái sử dụng vật liệu đang mở ra dư địa lớn cho ngành. Theo PGS.TS Văn Viết Thiên Ân - Trưởng khoa Vật liệu xây dựng, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, lượng chất thải rắn xây dựng tại Việt Nam đã tăng nhanh, từ 1,9 triệu tấn năm 2010 lên khoảng 9,6 triệu tấn vào năm 2025, chiếm 10-12% tổng chất thải đô thị, thậm chí lên tới 20-25% tại các đô thị lớn.

Phần lớn chất thải này là bê tông, gạch, vữa – những vật liệu có khả năng tái chế cao. Tuy nhiên, việc tận dụng nguồn tài nguyên này vẫn gặp nhiều khó khăn như chi phí xử lý cao, thiếu phân loại tại nguồn, công nghệ còn hạn chế và tâm lý e ngại của thị trường.

Theo các chuyên gia, để thúc đẩy tái chế, cần đồng bộ nhiều giải pháp: hoàn thiện tiêu chuẩn, áp dụng công cụ kinh tế như thuế tài nguyên và thuế carbon, hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư công nghệ và xây dựng chuỗi cung ứng vật liệu tái chế.

Một số hướng đi mới cũng đang được nghiên cứu, như sử dụng cát nhiễm mặn kết hợp tro bay cho công trình ven biển hay ứng dụng vật liệu cốt sợi trong xây dựng. Những giải pháp này không chỉ giúp giảm khai thác tài nguyên tự nhiên mà còn mở ra cơ hội phát triển các dòng vật liệu mới có giá trị gia tăng cao.

Các ý kiến tại hội thảo thống nhất rằng, chuyển đổi xanh trong ngành vật liệu xây dựng là quá trình dài hạn, đòi hỏi sự tham gia của toàn bộ hệ sinh thái – từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp, nhà khoa học đến người tiêu dùng.

Trong đó, hoàn thiện thể chế, phát triển công nghệ, xây dựng thị trường và thay đổi thói quen tiêu dùng là bốn trụ cột chính. Nếu được triển khai đồng bộ, ngành vật liệu xây dựng có thể chuyển mình từ một ngành sản xuất truyền thống sang ngành công nghiệp hiện đại, xanh và có khả năng cạnh tranh cao hơn trên thị trường quốc tế.

Trong bối cảnh Việt Nam theo đuổi mục tiêu phát triển bền vững và giảm phát thải, quá trình này không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn là bước đi tất yếu để cân bằng giữa tăng trưởng và bảo vệ môi trường trong dài hạn.