Biến đổi dòng chảy, triều cường, nền đất yếu cùng tốc độ đô thị hóa nhanh đang khiến tình trạng sạt lở bờ sông, kênh rạch tại Thành phố Hồ Chí Minh diễn biến ngày càng phức tạp. Trên các địa bàn xã Nhà Bè, phường Bình Trưng, Thạnh Mỹ Tây, xã Hiệp Phước,… nhiều khu dân cư ven sông đang đối mặt nguy cơ mất đất, ảnh hưởng nhà cửa và hạ tầng dân sinh. Tình trạng này đặt ra yêu cầu cấp bách về đầu tư công trình chống sạt lở và ổn định đời sống người dân.

Các điểm sạt lở tập trung tại nhiều địa bàn như xã Nhà Bè, khu vực bờ kè Thanh Đa thuộc phường Thạnh Mỹ Tây, phường Bình Trưng, xã Hiệp Phước… Đây đều là những khu vực có hệ thống sông, rạch dày đặc và đông dân cư sinh sống lâu năm.

Ghi nhận tại vị trí sạt lở nguy hiểm khu vực ấp 53, xã Nhà Bè cho thấy, trên phần bờ nham nhở vì sạt lở, được ngăn tạm với con hẻm nhỏ bằng những tấm tôn dựng sơ sài, gió từ kênh Rạch Tôm - Long Kiểng vẫn thổi lồng lộng trong thời tiết hanh khô giai đoạn chuyển mùa. Phía trên là cầu Long Kiểng khang trang nối khu vực Nhà Bè với đô thị phía Nam đang phát triển nhanh, nhưng phía dưới chân cầu, nhiều hộ dân vẫn sống trong cảnh thấp thỏm vì sạt lở ngày càng ăn sâu vào khu dân cư.

Ông Nguyễn Hồng Hải, ngụ ấp 53 cho biết, khu vực này trước đây có đông dân cư sinh sống, có cả đường giao thông chạy dọc ven sông. Tuy nhiên, gần 20 năm qua, sạt lở liên tục xảy ra khiến nhiều đoạn đất bị khoét sâu vào bên trong hàng chục mét, làm thay đổi hiện trạng khu dân cư cũ. Nhiều đoạn đường ven sông trước đây hiện đã không còn.

Sinh ra và lớn lên ở xã Nhà Bè, chị Dương Lê Cẩm Nhung, ấp 75 kể: “Gần 30 năm trước, gia đình tôi chuyển từ mặt đường vào khu vực ven kênh Ông Lớn 2 để thuận tiện sinh hoạt và có không gian thoáng mát hơn. Lúc đó, khu vực này hầu như chưa xảy ra sạt lở hay tình trạng ngập nước triều cường. Tuy nhiên, hơn 10 năm trở lại đây, tình trạng sạt lở diễn ra thường xuyên hơn”.

Gia đình chị Nhung có dãy phòng trọ có 15 phòng cho thuê là nguồn thu nhập chính, nhưng có 8 phòng không còn bảo đảm an toàn để cho thuê do nằm sát vị trí sạt lở nguy hiểm; số còn lại cũng thường xuyên bị ngập trong các đợt triều cường vài năm gần đây. Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống kinh tế gia đình. Người dân chỉ mong sớm được đầu tư xây kè để ổn định cuộc sống.

UBND xã Nhà Bè cho biết, địa phương hiện có ba vị trí sạt lở được đánh giá nguy hiểm và đặc biệt nguy hiểm, với tổng chiều dài hơn 1.000m, ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều cụm dân cư ven sông.

Không chỉ khu vực phía Nam Thành phố, nhiều điểm ven sông Sài Gòn cũng đang chịu áp lực lớn từ sạt lở. Tại khu vực bờ kè Thanh Đa, phường Thạnh Mỹ Tây, đoạn sạt lở dài hơn 200 m tiếp tục có dấu hiệu lan rộng. Một số trụ kè bị sụp xuống, kéo theo nền đất và công trình phía trên bị ảnh hưởng. Để bảo đảm an toàn, chính quyền địa phương đã di dời 15 hộ dân đến nơi tạm cư trong hơn hai năm qua. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hộ dân tiếp tục sinh sống tại khu vực này do chưa ổn định được nơi ở mới.

Tại phường Bình Trưng, một số khu vực ven rạch Giồng Ông Tố và các tuyến nhánh kết nối sông Sài Gòn cũng nằm trong danh sách cảnh báo sạt lở nguy hiểm của Thành phố. Nhiều hộ dân lo ngại khi nền đất quanh nhà xuất hiện dấu hiệu nứt, sụt lún sau các đợt mưa lớn kéo dài.

Trước tình trạng sạt lở ngày càng gia tăng, TP. Hồ Chí Minh đang tập trung triển khai nhiều dự án xây dựng bờ kè, gia cố các khu vực xung yếu nhằm bảo vệ khu dân cư và hạ tầng đô thị ven sông.

Tại xã Nhà Bè,có 3 dự án gồm xây dựng kè chống sạt lở khu vực cầu Phước Lộc, chống sạt lở bờ trái thượng lưu cầu Long Kiểng và kè bờ hữu kênh Cây Khô đang được triển khai với tổng chiều dài gần 1.200 m. Các dự án này ảnh hưởng đến 116 hộ dân, với tổng diện tích đất phải giải tỏa hơn 15.000 m2.

Ông Nguyễn Ngọc Chiến - Chuyên viên Phòng Kinh tế UBND xã Nhà Bè cho biết, hiện có hai trong ba vị trí sạt lở đã được đầu tư xây dựng công trình chống sạt lở và đang thi công đạt khoảng 65 - 75% khối lượng, dự kiến hoàn thành trong quý III/2026. Ngoài giải pháp công trình, địa phương cũng triển khai đồng thời nhiều biện pháp phòng ngừa như cắm biển cảnh báo, rào chắn khu vực nguy hiểm, tăng cường tuyên truyền để người dân chủ động ứng phó; đồng thời thường xuyên theo dõi diễn biến sạt lở nhằm kịp thời hỗ trợ di dời người dân khi cần thiết.

Tại khu vực Bình Quới - Thanh Đa, TP. Hồ Chí Minh cũng đang rà soát các đoạn bờ sông xung yếu để có phương án đầu tư gia cố phù hợp. Một số tuyến kè chống sạt lở ven sông Sài Gòn đã được triển khai trong thời gian qua nhằm hạn chế nguy cơ xói lở và bảo vệ các khu dân cư hiện hữu.

Thực tế, việc di dời và bố trí tái định cư cho người dân vùng sạt lở hiện vẫn còn không ít khó khăn. Theo ông Nguyễn Ngọc Chiến, trong số 116 hộ dân bị ảnh hưởng bởi các dự án chống sạt lở tại xã Nhà Bè, có 59 hộ thuộc diện giải tỏa trắng hoàn toàn. Theo đó, việc xác định giá bán, giá thuê nhà tái định cư và suất tái định cư tối thiểu vẫn đang chờ hướng dẫn và phê duyệt từ các cơ quan chức năng. Dù khu tái định cư phục vụ các hộ dân vùng sạt lở đã được xây dựng, một số thủ tục liên quan đến giao đất, bố trí nơi ở mới cho người dân vẫn chưa thể triển khai đồng bộ.

Các chuyên gia cho rằng, cùng với đầu tư các công trình chống sạt lở, TP. Hồ Chí Minh cần tiếp tục kiểm soát chặt tình trạng xây dựng lấn chiếm hành lang sông rạch, quản lý hoạt động khai thác cát và quy hoạch dân cư phù hợp với điều kiện tự nhiên của từng khu vực.

Trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa ngày càng nhanh, bài toán bảo vệ hệ thống sông, kênh rạch không chỉ là nhiệm vụ ứng phó thiên tai trước mắt mà còn gắn với mục tiêu phát triển đô thị bền vững của TP. Hồ Chí Minh trong những năm tới.