Đề án Phát triển 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030 được đánh giá là một quyết sách đúng đắn, mở ra cơ hội tái định vị ngành lúa gạo theo hướng chất lượng, giá trị gia tăng và phát triển bền vững. Tuy nhiên, sau hơn hai năm triển khai, thực tiễn cho thấy “điểm nghẽn” lớn nhất của đề án không nằm ở chủ trương hay chính sách, mà ở khâu tổ chức thực hiện, đặc biệt là việc vận hành chuỗi liên kết giữa doanh nghiệp với nông dân.

Động lực từ đề án

An Giang có diện tích sản xuất lúa đứng đầu Đồng bằng sông Cửu Long với hơn 600.000 ha đất canh tác, mỗi năm gieo trồng trên 1,3 triệu ha, sản lượng đạt khoảng 8,7 triệu tấn. Đây là ngành hàng chủ lực, chiếm hơn 60% sinh kế của người dân. Tuy nhiên, sản xuất lúa gạo của tỉnh đối mặt với không ít thách thức như: biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt, chi phí đầu vào tăng cao, sản xuất còn manh mún, liên kết lỏng lẻo, phát thải khí nhà kính lớn và áp lực môi trường ngày càng gia tăng.

Trong bối cảnh đó, Đề án 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp được xem là giải pháp căn cơ giúp An Giang tái cơ cấu toàn diện ngành lúa gạo. Không chỉ hướng đến nâng cao chất lượng và giá trị hạt gạo, Đề án còn đặt mục tiêu chuyển đổi phương thức sản xuất theo hướng giảm phát thải, tiết kiệm tài nguyên và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Năm 2025, An Giang đã triển khai được hơn 150.150 ha theo định hướng của đề án. Trong số đó, có hơn 43.430 ha đạt đầy đủ 5 tiêu chí theo quy định, gần 108.760 ha đạt 4 tiêu chí, tạo thành vùng đệm sẵn sàng nâng cấp lên vùng đạt chuẩn toàn diện. Đến nay, An Giang đã đạt khoảng 50% kế hoạch đề ra của đề án cho giai đoạn đến năm 2030.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường An Giang, thực tế triển khai đề án tại An Giang cho thấy những tín hiệu tích cực. Nhận thức của nông dân đã có sự thay đổi rõ rệt, từ sản xuất theo kinh nghiệm sang tiếp cận khoa học, kỹ thuật. Các mô hình ứng dụng tiến bộ như sạ cụm, quản lý nước tiết kiệm, giảm lượng giống gieo sạ, sử dụng phân bón hợp lý… được nhân rộng, góp phần giảm chi phí, ổn định năng suất và nâng cao hiệu quả kinh tế.

Chỉ riêng năm 2025, toàn tỉnh An Giang đã triển khai 55 mô hình với diện tích gần 1.500 ha, cùng 34 mô hình do địa phương chủ động xây dựng. Kết quả cho thấy chi phí sản xuất giảm từ 3,3 – 4,1 triệu đồng/ha, năng suất tăng trung bình 0,78 tấn/ha, lợi nhuận tăng thêm từ 6,1 – 9,35 triệu đồng/ha. Không chỉ dừng lại ở lợi ích kinh tế, Đề án đang từng bước hình thành các chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ, giúp nông dân yên tâm sản xuất, doanh nghiệp chủ động nguồn nguyên liệu, tạo nền tảng cho phát triển bền vững.

Khơi thông điểm nghẽn liên kết

Theo đánh giá của các doanh nghiệp, Đề án 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp là một quyết sách rất đúng và trúng. Đề án định vị lại ngành lúa gạo trên nền tảng chất lượng, giá trị gia tăng, bền vững. Nhưng sau hai năm triển khai, khúc mắc lớn nhất hiện nay không còn nằm ở tầm nhìn hay chính sách, mà nằm ở khâu tổ chức thực hiện.

Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty cổ phần Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An cho biết, hiện nhiều dự án trồng lúa liên kết với doanh nghiệp chưa được địa phương phê duyệt, khiến doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân thiếu cơ sở pháp lý để đầu tư, liên kết. Điều này kéo theo hệ lụy là các tổ chức tín dụng không có căn cứ cho vay vốn, khiến dòng vốn bị “tắc nghẽn” ngay từ điểm xuất phát.

“Mỗi năm, An Giang sản xuất gần 9 triệu tấn lúa, tương đương 5 triệu tấn gạo xuất khẩu, giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng lúa gạo quốc gia. Nhưng nghịch lý là ngành lúa gạo vẫn phát triển theo hướng tự phát, manh mún. Sản xuất chưa gắn chặt với tiêu thụ, nông dân chủ yếu bán lúa qua thương lái, trong khi doanh nghiệp lại thiếu vùng nguyên liệu ổn định”, ông Bình chia sẻ.

Ông Bình cho rằng: Mấy năm gần đây, mặc dù có sự chỉ đạo từ Trung ương đến địa phương và của ngành nông nghiệp về tái cơ cấu ngành hàng lúa gạo để phát triển theo hướng bền vững, tuy nhiên nông dân sản xuất lúa khi tiêu thụ vẫn phụ thuộc vào thương lái. Mỗi khi thị trường có biến động xấu là nông dân trồng lúa phải đối mặt với muôn vàn khó khăn thách thức, còn doanh nghiệp thì cũng không có khả năng chia sẻ với nông dân.

Với hơn 30 năm hoạt động trong lĩnh vực lúa gạo, ông Bình khẳng định: Đề án chính là giải pháp căn cơ để chấm dứt tình trạng liên kết không bền vững kéo dài mấy chục năm qua và hiện nay đối với ngành hàng lúa gạo Đồng bằng sông Cửu Long. Chỉ riêng 350.000 ha của An Giang tham gia đề án, chỉ cần từ 2 đến 3 doanh nghiệp tham gia thực hiện, mỗi năm có thể tạo ra giá trị tối thiểu khoảng 2,1 tỷ USD, chưa kể các sản phẩm giá trị gia tăng từ phụ phẩm. Quan trọng hơn, thu nhập của nông dân có thể tăng thêm ít nhất 15 triệu đồng/ha mà không phải lo lắng đầu ra của lúa.

Liên kết “4 nhà” để bứt phá

Bà Nguyễn Duy Linh Thảo, Phó Giám đốc Sở Công Thương An Giang đánh giá, ngành lúa gạo hiện đang chịu áp lực lớn từ chi phí đầu vào tăng và giá đầu ra thiếu ổn định. Hạ tầng năng lượng mặc dù được Nhà nước quan tâm đầu tư nhưng vẫn còn quá tải cục bộ, chưa đáp ứng sản xuất quy mô lớn. Bên cạnh đó, ngành hàng lúa gạo hiện đang trong tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, liên kết yếu, tiêu thụ qua nhiều trung gian khiến giá trị gia tăng thấp.

“Để Đề án phát huy hiệu quả, ngành công thương sẽ tập trung bảo đảm nguồn năng lượng, chủ động xăng dầu theo mùa vụ, nâng cấp lưới điện phục vụ sản xuất; đồng thời tổ chức lại thị trường vật tư, phát triển chuỗi giá trị gắn với liên kết “4 nhà”, hình thành vùng nguyên liệu lớn. Cùng với đó, doanh nghiệp cần tăng cường liên kết với nông dân, hợp tác xã, chủ động nguồn cung đầu vào và đẩy mạnh chế biến sâu nhằm nâng cao giá trị sản phẩm…”, bà Linh cho biết.

Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty cổ phần Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An nhấn mạnh, yếu tố quyết định là sự tham gia đồng bộ của “4 nhà”: Nhà nước, doanh nghiệp, nông dân và ngân hàng. Hiện nay, “ba nhà” gồm doanh nghiệp, nông dân và ngân hàng đều đã sẵn sàng. Điểm còn thiếu chính là sự vào cuộc mạnh mẽ hơn của chính quyền trong phê duyệt dự án và hoàn thiện hành lang pháp lý. Khi “nút thắt” này được tháo gỡ, chuỗi liên kết sẽ được hình thành, dòng vốn sẽ được khơi thông và các bên sẽ có cơ sở để gắn kết lâu dài.

Định hướng đến năm 2030, An Giang phấn đấu hình thành 351.362 ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp, gắn với tổ chức lại hệ thống sản xuất theo chuỗi giá trị. Trọng tâm là giảm giống, giảm phân, giảm thuốc, giảm nước; tăng chất lượng, tăng hiệu quả, tăng thu nhập và bảo vệ môi trường.

An Giang đặt mục tiêu đến năm 2030 có 100% diện tích vùng chuyên canh có liên kết giữa doanh nghiệp với hợp tác xã, tổ hợp tác; tỷ lệ cơ giới hóa đồng bộ trên 70%; trên 130.000 hộ nông dân áp dụng quy trình canh tác bền vững; 100% rơm rạ được thu gom và tái sử dụng.