Báo cáo mới công bố của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cho thấy các biện pháp hạn chế xuất khẩu đối với nguyên liệu thô thiết yếu đã tăng gấp khoảng 5 lần kể từ năm 2009, bất chấp nỗ lực của nhiều nền kinh tế phát triển nhằm đa dạng hóa chuỗi cung ứng.

Phân tích của OECD về các nguyên liệu quan trọng phục vụ quốc phòng, công nghệ và năng lượng sạch cho thấy phạm vi áp dụng các biện pháp kiểm soát ngày càng mở rộng, với số lượng quốc gia tham gia gia tăng đáng kể.

Theo OECD, cảnh báo về rủi ro gián đoạn nguồn cung đã xuất hiện từ cách đây khoảng 15 năm, khi Trung Quốc áp dụng biện pháp hạn chế xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản sau một tranh chấp ngoại giao. Tuy nhiên, đến nay, các nền kinh tế phát triển vẫn đạt được rất ít tiến triển trong việc giảm phụ thuộc vào các nguồn cung tập trung.

Bà Marion Jansen, Giám đốc phụ trách thương mại và nông nghiệp của OECD, cho biết việc áp dụng các biện pháp hạn chế xuất khẩu đã tăng liên tục trong 15 năm qua. Dù tốc độ gia tăng có dấu hiệu chậm lại, xu hướng chung vẫn đi lên.

Hiện Trung Quốc chiếm khoảng 70% sản lượng đất hiếm và than chì toàn cầu, đồng thời cung cấp trên 90% một số nguyên liệu quan trọng cho sản xuất công nghệ cao, như hợp chất neodymium-praseodymium dùng trong nam châm vĩnh cửu và kim loại germanium dùng trong sản xuất cáp quang.

Mặc dù một số nền kinh tế như Mỹ và Liên minh châu Âu đã phần nào giảm mức độ phụ thuộc, rủi ro gián đoạn nguồn cung vẫn hiện hữu. Năm 2024, Trung Quốc từng tạm thời hạn chế cung cấp đất hiếm cho các nhà sản xuất tại Mỹ và châu Âu sau khi căng thẳng thương mại leo thang.

Phát biểu tại hội nghị OECD về khoáng sản thiết yếu tổ chức tại Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ), Bộ trưởng Thương mại nước này, ông Ömer Bolat, nhấn mạnh cần xây dựng môi trường thương mại ổn định, minh bạch và có thể dự đoán, đồng thời cảnh báo việc sử dụng các điểm nghẽn chuỗi cung ứng như công cụ gây sức ép có thể tạo ra chi phí lớn cho kinh tế toàn cầu.

Theo OECD, tỷ trọng khoáng sản thiết yếu toàn cầu chịu các biện pháp hạn chế như kiểm soát xuất khẩu, hạn ngạch và cấp phép đã tăng từ 12,4% năm 2009 lên 16% vào năm 2024.

Cơ sở dữ liệu của OECD theo dõi các biện pháp như thuế xuất khẩu, kiểm soát và cấp phép đối với 65 loại hàng hóa công nghiệp chiến lược, trong đó có 57 loại khoáng sản và kim loại.

Mức độ hạn chế có sự khác biệt đáng kể giữa các mặt hàng. Trong giai đoạn 2022–2024, khoảng 70% lượng xuất khẩu cobalt và mangan toàn cầu chịu ít nhất một biện pháp hạn chế, trong khi tỷ lệ này đối với đất hiếm là khoảng 45%.

Về mặt địa lý, phạm vi áp dụng các biện pháp kiểm soát đã mở rộng. Nếu giai đoạn 2009–2014, các nước áp dụng nhiều biện pháp nhất gồm Ấn Độ, Trung Quốc, Argentina, Việt Nam và Burundi, thì đến năm 2024, danh sách này đã mở rộng sang nhiều quốc gia giàu tài nguyên tại châu Phi và châu Á như Myanmar, Sierra Leone, Nigeria, Angola, Rwanda và Kazakhstan.

OECD cho biết, xu hướng gia tăng các biện pháp hạn chế gần đây còn gắn với việc nhiều quốc gia siết chặt kiểm soát xuất khẩu kim loại phế liệu và rác thải điện tử, nhằm tận dụng nguồn tái chế để phục vụ nhu cầu trong nước.

Các chuyên gia nhận định xu hướng gia tăng kiểm soát xuất khẩu phản ánh sự phân mảnh của hệ thống thương mại toàn cầu, trong bối cảnh thế giới chịu tác động của nhiều biến động lớn như đại dịch COVID-19, xung đột địa chính trị và cạnh tranh kinh tế gia tăng.