Nghịch lý dòng tiền trước ngưỡng cửa minh bạch - Bài 2: Thanh khoản ngân hàng và sự dịch chuyển dòng tiền

Nghị định 68/2026/NĐ-CP quy định về chính sách thuế và quản lý thuế đối với hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh đi vào thực thi từ đầu tháng 3 đã đánh dấu một bước ngoặt trong nỗ lực hiện đại hóa quản trị và minh bạch hóa khu vực kinh tế hộ. Tuy nhiên, sự xuất hiện của tâm lý "dè dặt" với thanh toán điện tử tại một bộ phận hộ kinh doanh nhỏ lẻ đang đặt ra câu hỏi về sự dịch chuyển dòng tiền trong hệ thống ngân hàng. Theo các chuyên gia, cần bóc tách rõ, đây không phải là sự đảo chiều của xu thế thanh toán số, mà là một phản ứng tâm lý ngắn hạn trong giai đoạn chuyển đổi mô hình quản lý.

Một câu hỏi được đặt ra là liệu có hay không hiện tượng dòng tiền dịch chuyển tạm thời khỏi ngân hàng để chuyển sang tiền mặt khi các quy định mới bắt đầu có hiệu lực.

Theo ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính – Ngân hàng (Trường Đại học Nguyễn Trãi), hiện tượng một số hộ kinh doanh duy trì thói quen tiền mặt cần được nhìn nhận như một "điểm trũng thích nghi" mang tính cục bộ, cần được hiểu trong tổng hòa nhiều yếu tố, bao gồm tính mùa vụ, tâm lý kinh doanh và đặc thù vận hành của khu vực kinh tế nhỏ chứ không hẳn là do Nghị định 68.

Ông Nguyễn Quang Huy cho rằng, hiện tượng này cần được đặt trong nhiều yếu tố khác nhau, từ đặc thù hoạt động của khu vực kinh doanh nhỏ lẻ đến yếu tố mùa vụ của nền kinh tế. Sau Tết Nguyên đán thường là giai đoạn doanh nghiệp nhập hàng, hộ kinh doanh mở bán trở lại, nhu cầu chi tiêu của người dân tăng mạnh, khiến một phần tiền trong ngân hàng được rút ra phục vụ lưu thông hàng hóa.

“Đây chủ yếu là sự điều chỉnh ngắn hạn trong thói quen thanh toán. Dòng tiền trong nền kinh tế vẫn vận hành liên tục, chỉ có sự thay đổi về hình thức thanh toán và nhịp độ quay vòng giữa các kênh”, ông Nguyễn Quang Huy nhận định.

Theo các chuyên gia ngân hàng, biến động dòng tiền đầu năm là hiện tượng khá phổ biến. Trong quý I, dòng tiền thường phân tán mạnh khi hoạt động kinh doanh và tiêu dùng tăng trở lại sau kỳ nghỉ Tết. Một phần tiền vì vậy tạm thời lưu thông ngoài thị trường trước khi quay trở lại hệ thống ngân hàng trong các tháng tiếp theo.

Thực tế trên thị trường tiền tệ cũng cho thấy một số điều chỉnh nhất định trong giai đoạn này. Từ quý IV/2025, mặt bằng lãi suất huy động tại nhiều ngân hàng đã tăng nhẹ khoảng 0,2–0,5 điểm phần trăm tùy kỳ hạn và xu hướng này kéo dài sang đầu năm 2026. Cùng thời điểm, lượng tiền gửi không kỳ hạn tức tiền gửi thanh toán  ghi nhận dấu hiệu chững lại.

Tuy vậy, các chuyên gia cho rằng những biến động này mới chỉ mang tính ngắn hạn. Việc tăng lãi suất huy động chủ yếu nhằm cân đối nguồn vốn và đảm bảo thanh khoản của ngân hàng, chưa phải tín hiệu cho thấy thị trường bước vào một chu kỳ lãi suất mới.

Ở góc độ nền kinh tế thực, khu vực hộ kinh doanh vẫn là một cấu phần quan trọng của dòng tiền lưu thông trên thị trường. Theo Cục Thuế hiện có khoảng 3,6 triệu hộ và cá nhân kinh doanh đang đóng góp ngân sách, với tổng số thu từ khu vực này ước đạt khoảng 25–27 nghìn tỷ đồng mỗi năm.

Thống kê từ cơ quan Thuế cho thấy nhóm hộ kinh doanh có doanh thu từ 500 triệu đồng đến dưới 1 tỷ đồng đang có xu hướng tăng mạnh. Tuy nhiên, đây lại là nhóm chưa bắt buộc áp dụng đầy đủ các công cụ quản trị số, khiến việc ghi nhận doanh thu vẫn phụ thuộc nhiều vào phương thức truyền thống, tạo ra những khoảng trống trong dữ liệu quản lý.

Trái với những lo ngại về 'tác dụng ngược', các chuyên gia tài chính khẳng định Nghị định 68/2026/NĐ-CP chính là giải pháp then chốt để lấp đầy khoảng trống này và chuyên nghiệp hóa khu vực kinh tế cá thể. Thay vì duy trì cơ chế thuế khoán định tính, lộ trình chuyển sang kê khai theo doanh thu thực tế được xem là bước đi tất yếu, giúp đồng bộ hóa dữ liệu kinh tế của hộ kinh doanh vào hệ sinh thái thanh toán số và hóa đơn điện tử mà Chính phủ đang quyết liệt triển khai.

Đại diện cơ quan thuế cho biết khi các giao dịch được ghi nhận rõ ràng hơn thông qua hệ thống hóa đơn điện tử và thanh toán qua ngân hàng, việc xác định doanh thu sẽ chính xác hơn. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý mà còn góp phần tạo môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng hơn giữa các hộ kinh doanh.

Theo bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hội Tư vấn Thuế Việt Nam việc chuyển từ cơ chế thuế khoán sang kê khai là xu hướng tất yếu khi hệ thống dữ liệu tài chính ngày càng hoàn thiện. Khi dữ liệu ngân hàng, hóa đơn điện tử và các nền tảng thanh toán được kết nối với nhau, hoạt động kinh doanh sẽ được phản ánh sát thực tế hơn.

Ghi nhận thực tế cho thấy, lộ trình số hóa của ngành thuế đang tạo ra những tiền đề quan trọng cho bước chuyển này, trọng tâm là việc triển khai hóa đơn điện tử trên phạm vi toàn quốc. Đến nay, hóa đơn điện tử không chỉ là công cụ quản lý đơn thuần mà đã hình thành một 'kho dữ liệu' khổng lồ, tạo điều kiện cho cơ quan chức năng chuyển đổi phương thức từ kiểm tra truyền thống sang quản trị rủi ro thông minh dựa trên dữ liệu lớn.

Đại diện Cục Thuế cho biết, hiện nay ngành thuế đã ứng dụng mạnh mẽ trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) để phân tích, đối soát chéo dữ liệu từ hóa đơn điện tử với các giao dịch ngân hàng và trung gian thanh toán. Việc này cho thấy cơ quan quản lý hoàn toàn chủ động nắm chắc tình hình thị trường và "khoanh vùng" được các dấu hiệu bất thường về doanh thu.

Do đó, việc sử dụng tiền mặt nhằm ẩn doanh thu thực tế sớm trở nên vô hiệu trong môi trường quản trị số. Bởi lẽ, mọi biến động đầu vào - đầu ra hiện nay đều được hệ thống công nghệ đối soát chéo và phân tích một cách khoa học, đảm bảo tính hiển thị của dòng tiền trên hệ thống dữ liệu lớn.

Ông Mai Sơn, Phó Cục trưởng Cục Thuế (Bộ Tài chính), cho biết việc thay đổi phương thức quản lý thuế không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn hướng tới xây dựng môi trường kinh doanh bình đẳng hơn. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, việc quản lý sẽ giảm dần các khâu thủ công và trở nên minh bạch, hiện đại hơn.

Trong khi đó, ông Giang Văn Hiển, Phó Trưởng Thuế TP. Hồ Chí Minh cho rằng, cải cách thuế hiện nay dựa trên ba nguyên tắc chính là minh bạch, công bằng và chính xác. Khi doanh thu được ghi nhận đầy đủ hơn, các hộ kinh doanh cũng có thêm cơ hội tiếp cận tín dụng ngân hàng và mở rộng hoạt động kinh doanh.

Ở góc nhìn tổng thể, các chuyên gia cho rằng những biến động của dòng tiền trong giai đoạn hiện nay chủ yếu mang tính ngắn hạn và chịu tác động đồng thời của yếu tố mùa vụ, lãi suất cũng như quá trình hoàn thiện khung quản lý dữ liệu.

Về dài hạn, Nghị định 68 và chiến lược thanh toán không dùng tiền mặt là sự cộng hưởng giữa hạ tầng dữ liệu và hạ tầng thanh toán, Khi dòng chảy tài chính được minh bạch hóa, nó không còn là áp lực tuân thủ đơn thuần, mà trở thành lợi thế cạnh tranh thiết thực, giúp hộ kinh doanh khẳng định uy tín, bứt phá quy mô và tiến sâu vào chuỗi giá trị số của nền kinh tế.

Bài 3: Dòng tiền mặt tăng cao có gây áp lực lên thanh khoản ngân hàng?