Chuyên gia đô thị – KTS Ngô Viết Nam Sơn nhận xét, TP. Hồ Chí Minh đã quá tập trung phát triển khu trung tâm với mật độ bê tông hóa cao, thiếu không gian xanh và mặt nước, dẫn đến khả năng thấm – thoát nước bị hạn chế nghiêm trọng. Tình trạng tương tự cũng xảy ra ở các thành phố miền Trung như Đà Nẵng, Huế, Quy Nhơn - nơi chịu ảnh hưởng kép từ mưa lớn và lũ từ thượng nguồn. Đặc biệt, biến đổi khí hậu khiến mưa ngày càng cực đoan, tần suất và lượng mưa vượt xa thiết kế ban đầu của hệ thống thoát nước.

Nguyên nhân được các chuyên gia chỉ rõ là do quy hoạch thiếu đồng bộ và cả vận hành kém hiệu quả. Theo PGS.TS Vũ Hoài Đức  - Trường Đại học Quốc gia Hà Nội, nguyên nhân sâu xa của ngập lụt đô thị nằm ở việc quy hoạch thiếu tích hợp giữa cao độ nền, mạng lưới thoát nước và không gian trữ nước. Nhiều khu đô thị mới được nâng nền cao hơn khu cũ, dẫn đến tình trạng nước từ nơi cao đổ dồn về khu thấp, gây ngập cục bộ mà không có hướng thoát.

Đồng quan điểm, KTS Trần Tuấn Anh cũng cho rằng, nếu quy hoạch cao độ đất không được kết nối với mạng thoát nước đô thị thì ngập sẽ luôn quay trở lại cho dù có đầu tư bao nhiêu trạm bơm hay hồ điều tiết.

Theo thống kê, tại Hà Nội, nhiều hồ điều hòa tự nhiên đã bị san lấp để lấy đất xây dựng. Ước tính, trong vòng hơn 10 năm qua, diện tích mặt nước tự nhiên đã giảm trên 15%, làm mất đi khả năng điều tiết quan trọng. Cùng đó là hạ tầng cũ kỹ, quá tải và thiếu kết nối với nhiều hệ thống thoát nước được xây dựng từ thời Pháp thuộc, chỉ đáp ứng mưa với cường độ 100 mm/2 giờ. Trong khi đó, các trận mưa hiện nay thường đạt từ 200–300 mm chỉ trong vài giờ. Chưa kể hệ thống cống nhỏ, xuống cấp, rác thải bít kín miệng cống khiến nước thoát chậm, thậm chí "trào ngược"...

Thêm một nguyên nhân nữa được các chuyên gia "gọi tên" là biến đổi khí hậu cũng làm gia tăng rủi ro. Theo đó, các chuyên gia quốc tế từ JICA (Nhật Bản) đã cảnh báo Việt Nam là quốc gia có nguy cơ cao trước biến đổi khí hậu. Do đó, Việt Nam cần xây dựng chiến lược thoát nước dài hạn và quản lý hạ tầng chống ngập theo lộ trình trung – dài hạn, không thể chỉ ứng phó mang tính đối phó. Đơn cử như triều cường kết hợp với mưa lớn khiến nhiều vùng thấp như TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ không thoát kịp nước ra sông, kênh bị dâng ngược. Đây là hiện tượng đang ngày càng phổ biến và đòi hỏi có giải pháp thích ứng.

* Chống ngập phải là mạng lưới đa tầng

Ông Đào Ngọc Nghiêm – nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch và Kiến trúc Hà Nội nhận định, muốn chống ngập hiệu quả, phải trả lại cho đô thị những hồ nước, ao đầm bị lấp đi. Không gian mặt nước phải được xem như cấu phần không thể thiếu trong quy hoạch đô thị hiện đại.