Khủng hoảng lúa gạo toàn cầu và biện pháp ứng phó của thế giới

  • Vân Hải (TTXVN tại London)

BNEWS Hàng trăm triệu nông dân châu Á phụ thuộc vào việc trồng trọt, nhiều người chỉ có những mảnh đất nhỏ. Tuy nhiên, vựa lúa của thế giới đang rạn nứt.

Nhu cầu gạo toàn cầu - ở châu Phi cũng như châu Á - đang tăng vọt. Ảnh: AFP/TTXVN

Theo truyền thuyết của Indonesia, gạo được nữ thần Dewi Sri ban tặng cho đảoJava. Xót thương cho cư dân về sự nhạt nhẽo của cây lương thực hiện có của họlà sắn, nữ thần Dewi Sri đã dạy cư dân Indonesia cách chăm sóc cây lúa trên nhữngcánh đồng lúa xanh tốt. Ở Ấn Độ, nữ thần Hindu Annapurna được cho là đã đóng mộtvai trò tương tự; ở Nhật Bản, đó là thần Inari. Trên khắp châu Á, gạo được coilà một câu chuyện nguồn gốc thiêng liêng.

Theo The Economist, thần thoại hóa như vậy là dễ hiểu. Trong hàng nghìn năm, hạtchứa tinh bột của cây cỏ Oryza sativa (thường được gọi là gạo châu Á) là nguồnlương thực chính của lục địa. Châu Á chiếm 90% sản lượng lúa gạo của thế giớivà cũng chiếm gần như phần lớn lượng tiêu thụ gạo. Người châu Á nhận được hơn1/4 lượng calo hàng ngày từ gạo. Liên hợp quốc (LHQ) ước tính rằng, người châuÁ trung bình tiêu thụ 77 kg gạo mỗi năm - nhiều hơn mức trung bình của ngườichâu Phi, châu Âu và châu Mỹ cộng lại. Hàng trăm triệu nông dân châu Á phụ thuộcvào việc trồng trọt, nhiều người chỉ có những mảnh đất nhỏ. Tuy nhiên, vựa lúacủa thế giới đang rạn nứt.

* Mất cân đối cung cầu

Nhu cầu gạo toàn cầu - ở châu Phi cũng như châu Á - đang tăng vọt. Tuy nhiên, sảnlượng đang bị đình trệ. Đất đai, nước và lao động cần thiết cho sản xuất lúa gạođang trở nên khan hiếm hơn. Biến đổi khí hậu là một mối đe dọa nghiêm trọnghơn. Nhiệt độ tăng cao làm khô héo mùa màng; lũ lụt thường xuyên hơn đang phá hủychúng. Không chỉ là nạn nhân của sự nóng lên toàn cầu, trồng lúa còn là mộtnguyên nhân chính của nó, bởi vì các cánh đồng lúa thải ra rất nhiều khí metan,một loại khí gây hiệu ứng nhà kính mạnh. Loại cây trồng thúc đẩy sự gia tăng của60% dân số thế giới đang trở thành nguồn gốc của sự bất an và đe dọa.

Nhu cầu gia tăng làm trầm trọng thêm vấn đề. Đến năm 2050, sẽ có 5,3 tỷ người ởchâu Á, tăng từ 4,7 tỷ người hiện nay; và 2,5 tỷ người ở châu Phi, tăng từ 1,4tỷ người. Theo một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature Food, mức tăngtrưởng đó được dự đoán sẽ thúc đẩy nhu cầu gạo tăng 30%. Và chỉ ở các quốc giagiàu có nhất châu Á, chẳng hạn như Nhật Bản và Hàn Quốc, bánh mỳ và mỳ ống mớichiếm thế độc quyền của gạo với tư cách là lương thực chính của lục địa.

Tuy nhiên, tăng trưởng năng suất gạo của châu Á đang giảm. Sản lượng tăng trungbình hàng năm chỉ 0,9% trong thập kỷ qua, giảm từ khoảng 1,3% trong thập kỷ trướcđó, theo dữ liệu từ LHQ. Mức giảm mạnh nhất ở Đông Nam Á, nơi tỷ lệ tăng giảm từ1,4% xuống 0,4%. Indonesia và Philippines đã nhập khẩu rất nhiều gạo. Theonghiên cứu của Nature Food, nếu sản lượng không tăng, các quốc gia này sẽ ngàycàng phụ thuộc vào các quốc gia khác để nuôi sống 400 triệu dân của họ.

Trong nhiều năm, sản xuất theo kịp với nhu cầu ngày càng tăng nhờ những tác độnglâu dài của cuộc cách mạng xanh bắt đầu từ những năm 1960. Để giải quyết năngsuất kém, các nhà khoa học tại Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI), có trụ sởtại Philippines, đã phát triển giống gạo IR8, một giống phát triển mạnh nhờ sửdụng phân bón và hệ thống tưới tiêu. IR8 đã chứng tỏ là một cứu cánh hàng loạt,khi được đưa ra trong bối cảnh Trung Quốc đang trong tình trạng nạn đói và Ấn Độđang trên bờ vực của nạn đói.

Khi IR8 lan rộng khắp châu Á, từ Philippines đến Pakistan, năng suất lúa tănglên. Năng suất cao hơn khiến lúa gạo trở thành một loại cây trồng hấp dẫn hơn,do đó, nhiều nguồn lực hơn được dành cho cây lúa. Nỗi lo lắng về an ninh lươngthực giảm đi giúp các chính phủ châu Á tập trung vào công nghiệp hóa và tăngtrưởng kinh tế.

Viện IRRI đã phát triển các giống lúa mới có thể lặp lại một số thành công này.Các giống mới có năng suất cao hơn và thích ứng với khí hậu hơn, đồng thời cầnít nước hơn. Tuy nhiên, việc đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng có vẻ khó khăn hơnso với những năm 1960. Đô thị hóa và chia nhỏ không ngừng đang ăn mòn quỹ đất;từ năm 1971 đến năm 2016, diện tích trang trại trung bình của Ấn Độ giảm hơn mộtnửa, từ 2,3 ha xuống còn 1,1 ha.

Điều này làm cho việc tăng năng suất trở nên khó khăn hơn, đặc biệt là ở nhữngnơi khan hiếm lao động. Gieo hạt theo hàng ngay ngắn, trồng lại cây con và thuhoạch chúng là công việc cực nhọc mà người lao động châu Á ngày càng có nhiềuphương tiện để trốn thoát. Nước, một đầu vào quan trọng khác, khan hiếm hơn. Ởnhiều nơi, đất đai bị suy kiệt và bị nhiễm độc do sử dụng quá nhiều phân bón vàthuốc trừ sâu.

Các nhà khoa học tại Viện IRRI cho biết, không có loại cây trồng nào dễ bị tổnthương trước sự nóng lên toàn cầu như cây lúa. Một nghiên cứu vào năm 2004 chothấy nhiệt độ tối thiểu tăng 1°C dẫn đến năng suất giảm 10%. Mực nước biển dângcao, một kết quả khác của sự nóng lên, đã gây ra xâm nhập mặn ở các vùng trũngthấp của đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam, làm xói mòn năng suất lúa ở đó.Lũ lụt lớn vào năm ngoái ở Pakistan, nước xuất khẩu gạo lớn thứ tư thế giới, ướctính đã phá hủy 15% sản lượng thu hoạch của nước này.

Đóng góp của gạo vào sự nóng lên toàn cầu thể hiện một vòng phản hồi tích cựckhông được đánh giá đúng mức. Tưới nước cho các cánh đồng lúa làm cho lớp đấtbên dưới thiếu oxy. Điều này khuyến khích vi khuẩn thải khí metan phát triển mạnh.Do đó, sản xuất lúa gạo chịu trách nhiệm cho 12% tổng lượng khí thải metan và1,5% tổng lượng khí thải nhà kính, tương đương với ngành hàng không.

Chất lượng dinh dưỡng của gạo là một mối quan tâm ngày càng tăng. Loại ngũ cốcnày chứa nhiều glucose, góp phần gây ra bệnh tiểu đường và béo phì, đồng thời lạiít chất sắt và kẽm, hai vi chất dinh dưỡng quan trọng. Ở Nam Á, tỷ lệ mắc bệnhtiểu đường và suy dinh dưỡng có thể bắt nguồn từ việc phụ thuộc quá nhiều vào gạo.

Giải quyết rất nhiều vấn đề là phức tạp. Ông Jean Balié, Tổng giám đốc của IRRIcho biết, nếu cuộc cách mạng xanh đầu tiên là về năng suất, thì cuộc cách mạngtiếp theo nên tập trung vào “các hệ thống hơn là các giải pháp ở cấp độ nhà máyhoặc lô đất”. Điều này đòi hỏi phải có các chính sách cũng như chủng loại gạo tốthơn.

Các biện pháp can thiệp yếu kém hoặc lỗi thời của chính phủ là cơ sở cho hầu hếtcác lo lắng về năng suất và môi trường. Chúng bóp méo thị trường và làm giảm độngcơ thay đổi. Hãy xem trường hợp của anh Sandeep Singh ở Bassi Akbarpur, mộtngôi làng nhỏ ở bang Haryana, miền Bắc Ấn Độ. Mặc dù trồng lúa nhưng anh Singhthích ăn roti, một loại bánh làm từ lúa mỳ, một loại cây trồng phù hợp hơn nhiềuvới khí hậu khô và nóng của Haryana. Tuy nhiên, anh Singh, giống như hàng triệunông dân Ấn Độ khác, đã bị chính phủ khuyến khích đẩy vào chu kỳ trồng lúa-lúamỳ.

Ấn Độ mua gạo từ nông dân với mức giá đảm bảo, thường cao hơn giá thị trường. Vụmùa sau đó được bán cho người nghèo với giá được trợ cấp, thúc đẩy tiêu thụ gạo.Phân bón và nước cũng được trợ cấp. Những can thiệp như vậy là phổ biến trên khắpchâu Á. Hầu hết được giới thiệu vào thời điểm mất an ninh lương thực dai dẳng,khi bệnh tiểu đường và chi phí môi trường ít được quan tâm hơn nhiều so với hiệnnay.

Việc tháo gỡ các nút thắt chính sách đã thắt chặt trong nhiều thập kỷ là cực kỳkhó khăn. Đảng Bharatiya Janata cầm quyền của Ấn Độ, vốn tự hào về việc thực hiệncác biện pháp cứng rắn nhưng cần thiết, đã học được điều này vào năm 2021 khibuộc phải lùi lại các cải cách nông nghiệp trước sự phản đối của nông dân.

Mặc dù không có giải pháp duy nhất cho cuộc khủng hoảng lúa gạo ngày càng tăng,nhưng có nhiều giải pháp cục bộ. Ở những vùng của châu Á nơi năng suất thấp, chẳnghạn như Myanmar và Philippines, có thể tăng năng suất bằng cách sử dụng nhiềuphân bón và thuốc trừ sâu hơn mà không gây tổn hại nghiêm trọng đến môi trường.

Các nhà khoa học tại Viện IRRI và các tổ chức nghiên cứu khác đã phát triển cácgiống lúa có khả năng chống chịu lũ lụt, hạn hán và nắng nóng. Họ cũng đã tạora nhiều chủng bổ dưỡng hơn. Những thay đổi này, kết hợp với những đổi mớitrong canh tác như gieo hạt trực tiếp - một phương pháp trồng trọt cần ít nướcvà nhân công hơn - có thể làm giảm thiệt hại về môi trường và tăng sản lượng.

Các thí nghiệm trên khắp châu Á đã xác nhận điều này. Theo một nghiên cứu đượccông bố trên Tạp chí Chính sách lương thực năm 2021, ở Bangladesh, nông dân trồnglúa Sub1, một giống lúa chịu lũ, có năng suất cao hơn 6% và lợi nhuận cao hơn55%, so với các giống lúa chịu hạn có lợi thế về năng suất từ 0,8-1,2 tấn/ha.

Thách thức là có được những hạt giống cải tiến và các phương pháp được áp dụngtrên quy mô lớn. Nhiều nông dân không biết chúng tồn tại. Một số không thích thửmột cái gì đó mới. Một cuộc khảo sát toàn quốc về nông dân trồng lúa ở Ấn Độtrong năm 2017-2018 cho thấy, chỉ 26% đã áp dụng các giống được phát hành từnăm 2004.

Các chính phủ có thể đóng một vai trò lớn trong việc làm nổi bật những lợi íchcủa các giống và phương pháp mới. Việt Nam đang dẫn đầu. Gần đây, Việt Nam đãcông bố một kế hoạch đầy tham vọng để trồng lúa “carbon thấp” trên 1 triệu ha.Việt Nam thúc đẩy điều này như một phương tiện để tiết kiệm lao động và nângcao hiệu quả. Bjoern Ole Sander, một nhà khoa học khí hậu tại Viện IRRI cho biết,điều cần thiết là tránh quảng cáo giảm thiểu khí thải như một gánh nặng chonông dân.

* Một cuộc cách mạng xanh hơn

Cách tiếp cận từ dưới lên cũng rất quan trọng. Cán bộ khuyến nông có thể đóng mộtvai trò lớn trong việc truyền đạt bí quyết, nhưng thường bị các nhà hoạch địnhchính sách bỏ qua. Hầu hết chi tiêu công cho nông nghiệp dành cho trợ cấp và tướitiêu, những thứ có xu hướng mang lại lợi ích cho những nông dân giàu có hơn vớidiện tích đất lớn hơn.

Các chính phủ cũng cần phải làm nhiều hơn nữa để giảm sự phụ thuộc của ngườidân vào gạo. Theo yêu cầu của Ấn Độ, LHQ đã tuyên bố năm 2023 là năm kê. Ấn Độđang hy vọng bán được cho nông dân và người tiêu dùng loại cây trồng này, loạicây trồng giàu dinh dưỡng hơn nhiều so với gạo hoặc lúa mỳ và cần ít nước hơn rấtnhiều. Indonesia đang làm một cái gì đó tương tự. Ngày nay, chỉ những ngườisành điệu quan tâm đến sức khỏe ở New Delhi mới chọn món biryani kê thay vìcơm. Nhưng ở đâu giới tinh hoa dẫn đầu, quần chúng thường đi theo. Nếu một thịtrường lớn xuất hiện, nó sẽ lôi kéo một số nông dân chuyển đổi và ngay cả nhữngngười trồng lúa hăng hái cũng phải đa dạng hóa.

Cuộc cách mạng xanh đầu tiên đã ngăn chặn thảm họa châu Á. Tình huống có thểkhông phải là các nhà sản xuất cần phải sản xuất nhiều hơn với chi phí ít hơn -và quan tâm nhiều hơn đến môi trường. Ông Balié cho biết, điều đó sẽ dẫn đến một“cuộc cách mạng xanh thực sự”.

Phần thưởng cũng có thể lớn chưa từng thấy. Canh tác bền vững hơn và tăng năngsuất sẽ mang lại cho nông dân thu nhập cao hơn và ổn định hơn. Điều này sẽ giúphọ thích nghi với biến đổi khí hậu và giảm phát thải. Thành công này, mặc dùkhông chắc chắn, nhưng sẽ giúp đảm bảo an ninh lương thực cho người châu Á vàthế giới./.
Vân Hải (TTXVN tại London)

Tin cùng chuyên mục