Việt Nam hiện có hàng nghìn làng nghề với lịch sử hàng trăm năm, tạo ra các sản phẩm mây tre đan, gốm sứ, sơn mài, dệt thủ công mang đậm bản sắc văn hóa. Tuy nhiên, thực tế cho thấy phần lớn doanh nghiệp và cơ sở sản xuất vẫn phụ thuộc vào phương thức tiếp cận thị trường cũ: tham gia hội chợ trực tiếp, bán hàng qua trung gian, quản lý sản xuất thủ công bằng sổ sách. Điều này không chỉ làm tăng chi phí, giảm khả năng phản ứng nhanh với thị trường mà còn khiến sản phẩm khó đáp ứng các yêu cầu mới về minh bạch nguồn gốc, tiêu chuẩn môi trường và tính đồng bộ khi thực hiện các đơn hàng lớn.

Theo ông Lê Bá Ngọc, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam (Vietcraft), trong ngành thủ công mỹ nghệ, giá trị nằm ở sự sáng tạo và đôi bàn tay khéo léo. Chuyển đổi số không phải là thay thế con người bằng công nghệ. Song trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, thì công nghệ sẽ giúp tối ưu hóa khâu vận hành, giảm bớt lãng phí và đưa sản phẩm đến đúng người cần. Có 4 trụ cột quan trọng trong chuyển đổi số đối với ngành thủ công mỹ nghệ gồm: số hóa quy trình sản xuất và minh bạch hóa nguồn gốc, ứng dụng công nghệ 3D và AR để tạo nên các trải nghiệm không biên giới; chinh phục thương mại điện tử và quản trị thông minh bằng dữ liệu

Chuyển đổi số là số hóa quy trình sản xuất gắn với minh bạch hóa nguồn gốc sản phẩm. Người tiêu dùng tại châu Âu, Bắc Mỹ hay Nhật Bản ngày nay không chỉ quan tâm đến hình thức, mà còn đặc biệt coi trọng “câu chuyện bền vững” đằng sau mỗi sản phẩm. Việc ứng dụng mã QR, cơ sở dữ liệu truy xuất nguồn gốc, thậm chí công nghệ blockchain, giúp khách hàng biết rõ nguyên liệu được khai thác ở đâu, quy trình sản xuất có thân thiện với môi trường hay không, ai là người trực tiếp chế tác. Đây chính là “giấy thông hành” để hàng thủ công mỹ nghệ vượt qua các hàng rào kỹ thuật ngày càng nghiêm ngặt của thị trường cao cấp.

Cùng với đó, công nghệ thiết kế 3D và thực tế tăng cường (AR) đang mở ra không gian trải nghiệm hoàn toàn mới cho ngành hàng vốn phụ thuộc nhiều vào cảm nhận trực tiếp. Thay vì mất nhiều thời gian và chi phí để làm mẫu vật lý, doanh nghiệp có thể giới thiệu sản phẩm dưới dạng mô hình 3D, cho phép khách hàng quốc tế “đặt” sản phẩm vào không gian thực tế của họ thông qua điện thoại hoặc máy tính bảng. Cách làm này không chỉ rút ngắn chu kỳ thiết kế – sản xuất, mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp linh hoạt điều chỉnh mẫu mã theo yêu cầu từng thị trường.

Chuyển đổi số cũng giúp ngành thủ công mỹ nghệ chinh phục hiệu quả hơn các kênh thương mại điện tử xuyên biên giới. Từ chỗ thụ động chờ đơn hàng qua trung gian, doanh nghiệp có thể tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng toàn cầu thông qua các nền tảng như Amazon, Etsy hay Alibaba. Theo Hiệp hội xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam (Vietcraft), chuyển đổi số trong thương mại điện tử không đơn thuần là đưa sản phẩm lên sàn, mà còn là khai thác dữ liệu lớn để phân tích xu hướng tiêu dùng, thị hiếu theo mùa, theo khu vực, từ đó tối ưu danh mục sản phẩm và chiến lược tiếp thị.

Ở khía cạnh quản trị, việc ứng dụng các phần mềm quản lý tinh gọn giúp doanh nghiệp kiểm soát tốt hơn chuỗi cung ứng vốn mang tính phân tán của ngành thủ công mỹ nghệ. Dữ liệu về nguyên liệu, tồn kho, tiến độ sản xuất của từng nhóm nghệ nhân được cập nhật theo thời gian thực. Điều này cũng góp phần khắc phục điểm yếu cố hữu về sự không đồng đều chất lượng khi thực hiện đơn hàng lớn – yếu tố từng khiến nhiều doanh nghiệp bỏ lỡ cơ hội xuất khẩu.

Ông Lê Bá Ngọc cho biết, thời gian qua, trong khuôn khổ Chương trình Hỗ trợ Đổi mới và Cạnh tranh thuộc Dự án Chính sách Thương mại và Xúc tiến xuất khẩu Việt Nam do Chính phủ Thụy Sỹ tài trợ, Vietcraft đã triển khai nhiều hoạt động hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi số, từ số hóa sản phẩm, xây dựng showroom ảo ứng dụng công nghệ thực tế ảo và thực tế ảo tăng cường, đến quảng bá trên các nền tảng số và mạng xã hội. Đây thực sự là bước đi cần thiết để doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, có thể tiếp cận công nghệ một cách thực chất, phù hợp với quy mô và năng lực.

Ông Lê Bá Ngọc cũng nhấn mạnh, để chuyển đổi số thành công, các doanh nghiệp cần bắt đầu từ việc đào tạo tư duy cho đội ngũ nhân sự và đầu tư vào hạ tầng dữ liệu cơ bản. Sự kết hợp hài hòa giữa tinh hoa truyền thống và sức mạnh công nghệ sẽ là chìa khóa để hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam không chỉ thoát khỏi phân khúc giá rẻ mà còn khẳng định thương hiệu quốc gia trên bản đồ tiêu dùng cao cấp toàn cầu.