Giải thưởng Dế Mèn 2026: Lan tỏa khát vọng sáng tạo cho thiếu nhi

* Hiệp sĩ Dế Mèn vinh danh họa sĩ Ngô Mạnh Lân

Giải thưởng Lớn “Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn” vinh danh cố Phó Giáo sư, Tiến sĩ, họa sĩ, đạo diễn, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân, vì những cống hiến trọn đời cho nghệ thuật thiếu nhi với những tác phẩm kinh điển, “sống mãi với thời gian” như: “Chuyện Ông Gióng”, “Mèo con”, “Trê Cóc”... và đặc biệt là những bức tranh minh họa để đời truyện “Dế Mèn phiêu lưu ký”.

Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân sinh năm 1934 tại Tả Thanh Oai, Thanh Trì (cũ), Hà Nội. Ông mất ngày 15/9/2021. Ông tham gia khóa học đầu tiên của Trường Mỹ thuật Việt Nam ở chiến khu Việt Bắc do họa sĩ Tô Ngọc Vân phụ trách. Ông từng phục vụ trong quân đội, tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ và có hơn 100 bức ký họa kháng chiến mang phong cách riêng, được ví như một bảo tàng lịch sử và nghệ thuật về Điện Biên Phủ.

Năm 1962, sau khi tốt nghiệp trường Đại học Điện ảnh Quốc gia Liên bang Xô Viết - VGIK với tấm bằng đỏ xuất sắc, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân trở về nước và được phân công về Xưởng phim Hoạt họa và búp bê Việt Nam (nay là Hãng phim Hoạt hình Việt Nam). Thời điểm này, phim hoạt hình Việt Nam mới ở tuổi lên 2. Sau bộ phim hoạt hình đầu tiên của điện ảnh Việt Nam "Đáng đời thằng Cáo" (1960), rồi bộ phim cắt giấy "Con một nhà" (1961 - đạo diễn Trương Qua) và phim búp bê "Chú Thỏ đi học" (1962 - đạo diễn Nguyễn Tích), Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân bắt đầu sự nghiệp làm phim hoạt hình của riêng mình bằng bộ phim Một ước mơ (1963). Kể từ đây, ông trở thành cánh chim đầu đàn của Hãng phim Hoạt hình Việt Nam, góp phần đưa Hãng phim và tầm vóc phim hoạt hình Việt Nam lên tầm cao mới lúc bấy giờ.

Đặc biệt, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân có tới 3 lần vẽ Dế Mèn, lần đầu tiên vào năm 1959 khi bản dịch tiếng Nga tác phẩm “Dế Mèn phiêu lưu ký” của nhà văn Tô Hoài được xuất bản tại Liên Xô. Sau đó, Dế Mèn phiên bản 1972 đã được tác giả chỉnh sửa chân thực hơn, có thể coi là một trong những hình ảnh Dế Mèn quen thuộc nhất với nhiều thế hệ trẻ em Việt Nam.

Năm 1989, một lần nữa, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân vẽ bìa và minh họa “Dế Mèn phiêu lưu ký”. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, nếu như nhà văn Tô Hoài là “cha đẻ” của nhân vật Dế Mèn bằng ngôn ngữ, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân một lần nữa “sinh ra” nhân vật này bằng hình ảnh.

Cùng với “Dế Mèn phiêu lưu ký”, nhờ khả năng cảm thụ văn học nhạy bén, họa sĩ Ngô Mạnh Lân đã lột tả được hồn cốt của các tác phẩm văn học thiếu nhi xuất sắc như “Cái Tết của Mèo con” của nhà văn Nguyễn Đình Thi, “Những chiếc áo ấm” của nhà văn Võ Quảng cùng nhiều tác phẩm nổi bật khác. Dưới nét vẽ của nghệ sĩ Ngô Mạnh Lân, thế giới loài vật hiện lên hết sức sinh động.

Những đóng góp của Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân cho nghệ thuật đã được công nhận bằng nhiều giải thưởng trong nước và quốc tế. Tiêu biểu ông giành 3 giải Bông Sen Vàng, 4 giải Bông Sen Bạc, nhiều Bằng khen của Ban giám khảo tại các kỳ Liên hoan phim Việt Nam, cùng các giải quốc tế như: giải Bồ nông Bạc tại Liên hoan phim Hoạt hình quốc tế ở Mamaia (Romania) năm 1966 cho phim “Mèo con”; giải Bồ câu Vàng tại Liên hoan phim quốc tế Leipzig, Cộng hòa Dân chủ Đức (1971) cho phim “Chuyện Ông Gióng”.

Ông được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhất năm 1998. Năm 2007, ông nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật cho các tác phẩm: “Mèo con”, “Chuyện Ông Gióng”, “Con sáo biết nói”, “Những chiếc áo ấm”, “Trê Cóc”. Ông là một trong các nghệ sĩ điện ảnh Việt Nam có mặt trong “Bách khoa toàn thư Điện ảnh Liên Xô”.

Không chỉ để lại dấu ấn sâu đậm các lĩnh vực sáng tạo cho thiếu nhi, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân còn được đồng nghiệp, giới chuyên môn và nhiều thế hệ nghệ sĩ coi là hình mẫu đẹp về nhân cách, lao động nghệ thuật nghiêm cẩn, tinh thần sáng tạo không ngừng nghỉ và trách nhiệm bền bỉ với thế hệ trẻ.

Nhà thơ Trần Đăng Khoa, Chủ tịch Hội đồng giám khảo Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần 7  chia sẻ: Giải thưởng lớn - Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn được dành để vinh danh những tác giả đã cống hiến trọn đời cho thiếu nhi. Tôi cho đây là một sáng kiến rất hay. Có những tác giả đã dành cả đời cho thiếu nhi và điều đó cần được vinh danh xứng đáng. Vinh danh Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân là lựa chọn của Giải thưởng Thiếu nhi gắn với hình tượng Dế Mèn, bởi Ông là người vẽ minh họa cho “Dế Mèn phiêu lưu ký” của nhà văn Tô Hoài từ năm 1959. Những tranh minh họa ấy được in rất đẹp và đã trở thành một phần ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ bạn đọc. Không chỉ vậy, ông còn có những đóng góp rất lớn cho phim hoạt hình và minh họa sách thiếu nhi”. Nói về những đóng góp nghệ thuật của Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân về hình tượng Dế Mèn, họa sĩ Thành Chương nhấn mạnh: “Thực sự rất ấn tượng. Ông không chỉ vẽ đẹp, vẽ hay mà còn tạo ra được phong cách riêng, ảnh hưởng rất nhiều đến các họa sĩ sau này”.

Trải qua 6 mùa đã có 4 giải Hiệp sĩ Dế Mèn lần lượt được trao cho nhà văn Nguyễn Nhật Ánh (2020), Trần Đức Tiến (2023), Lý Lan (2024) và nhạc sĩ Phạm Tuyên (2025) cùng 27 giải Khát vọng Dế Mèn, 4 Tặng thưởng được trao cho các văn nghệ sĩ trong và ngoài nước, trong đó có 8 tác giả là thiếu nhi.

 

Năm nay, Giải Khát vọng Dế Mèn được trao cho: “100 cái chân” (truyện của Nguyễn Ngọc Thuần, Nhà xuất bản Trẻ); “Bà nội kỳ lạ nhứt thế gian” (bản thảo truyện dài của Nguyễn Thị Như Hiền); Bộ tranh “Việt Nam qua nét vẽ của Hải Nam” của họa sĩ Nguyễn Đăng Hải Nam (16 tuổi); “Chú robot tưởng mình là người” (truyện của Lê Anh Vinh, Nhà xuất bản Kim Đồng); Series hoạt hình “Wolfoo và hệ sinh thái sáng tạo từ phim” (do Sconnect Việt Nam sản xuất và phát triển); “Yersin - Khúc hát Cá Ông” (truyện tranh của Tạ Huy Long, Nhà xuất bản Kim Đồng).

Tặng thưởng của Hội đồng giám khảo cho các tác phẩm: “Bác sách bụng to” (bản thảo tập thơ của Vũ Ngọc Diệp, 11 tuổi); Bộ tranh “Tiếng nói đại dương” của họa sĩ nhí Nguyễn Minh Quân (11 tuổi); “Những câu chuyện về công tử mơ mộng” cùng chùm tác phẩm về chú mèo (bản thảo tranh truyện của Lê Nhã Uyên, 10 tuổi); “Phép màu của Kurt” (nhạc kịch do Học viện nghệ thuật STARLAB sản xuất).

*Những điểm mới của Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn 2026

Tiếp nối truyền thống của Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn là mùa giải nào cũng có được những gương mặt thiếu nhi thực sự xuất sắc để vinh danh. Năm nay, giải thưởng có tới 4 thiếu nhi lọt vào vòng chung khảo và tất cả đều được ghi nhận với 1 Giải Khát vọng Dế Mèn và 3 Tặng thưởng của Hội đồng giám khảo.

Trước hết, họa sĩ Nguyễn Đăng Hải Nam (16 tuổi) được trao Giải Khát vọng Dế Mèn với bộ tranh Việt Nam qua nét vẽ của Hải Nam. Bộ tranh này cho thấy một góc nhìn giàu cảm xúc về văn hóa và đời sống Việt Nam qua đôi mắt của một họa sĩ tuổi thiếu niên. Từ làng nghề Sơn Đồng, phố cổ Hà Nội, chợ nổi miền Tây đến những khoảng lặng của biển hay không gian thiền viện, mỗi tác phẩm đều mang dáng dấp của những lát cắt ký ức và trải nghiệm được chắt lọc bằng hội họa.

Các tác giả nhí khác được trao Tặng thưởng của Hội đồng giám khảo gồm: họa sĩ nhí Nguyễn Minh Quân, tác giả nhí Vũ Ngọc Diệp, tác giả nhí Lê Nhã Uyên (10 tuổi). Các tác giả nhỏ tuổi tuy khác nhau về loại hình sáng tạo nhưng đều cho thấy khả năng biểu đạt nghệ thuật tự nhiên, giàu trí tưởng tượng và đặc biệt là một thế giới nội tâm trong trẻo, giàu cảm xúc. Nếu bộ tranh “Tiếng nói đại dương” gây chú ý bằng góc nhìn giàu chiều sâu trước thiên nhiên, môi trường và thế giới sinh vật biển, thì “Bác sách bụng to” lại cho thấy khả năng quan sát đời sống bằng chất thơ dí dỏm, hóm hỉnh và giàu nhạc tính của một cây bút nhỏ tuổi. Trong khi đó, tranh truyện “Những câu chuyện về công tử mơ mộng” cùng chùm tác phẩm về chú mèo lại mở ra một thế giới tưởng tượng mềm mại, ngộ nghĩnh, mang tinh thần tự do và đầy chất trẻ thơ.

Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn năm nay tiếp tục mở rộng việc ghi nhận các giá trị sáng tạo đa dạng trong đời sống nghệ thuật thiếu nhi với 6 Giải Khát vọng Dế Mèn và 4 Tặng thưởng của Hội đồng giám khảo. Điều này cho thấy mặt bằng sáng tạo năm nay có chất lượng đồng đều, giàu tìm tòi, đồng thời phản ánh rõ xu hướng mở rộng biên độ của nghệ thuật thiếu nhi Việt Nam, từ văn học, hội họa, truyện tranh đến nhạc kịch, hoạt hình và các mô hình sáng tạo đa nền tảng.

Các tác phẩm được vinh danh không chỉ có chất lượng nghệ thuật nổi bật mà còn cho thấy nhiều cách tiếp cận mới mẻ với đời sống đương đại, khả năng kết nối với công nghệ, điện ảnh, nền tảng số cũng như tiềm năng phát triển thành những sản phẩm thuộc hệ sinh thái công nghiệp văn hóa dành cho thiếu nhi.

Những tác giả đã thành danh như Nguyễn Ngọc Thuần hay Tạ Huy Long tiếp tục cho thấy khả năng làm mới ngôn ngữ nghệ thuật dành cho thiếu nhi bằng chiều sâu tư tưởng và hình thức thể hiện giàu sáng tạo. Còn những tác giả còn khá mới mẻ như Lê Anh Vinh hay Nguyễn Thị Như Hiền lại mang tới những khám phá mới giàu tính thời đại và chiều sâu cảm xúc. Đặc biệt, việc trao Giải Khát vọng Dế Mèn cho Series hoạt hình Wolfoo và hệ sinh thái sáng tạo từ phim của Sconnect Việt Nam cho thấy định hướng mở rộng của Giải thưởng đối với các mô hình sáng tạo thiếu nhi trong thời đại số.

 

Không chỉ dừng lại ở việc tôn vinh các sáng tạo nghệ thuật dành cho thiếu nhi, Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn còn từng bước lan tỏa tinh thần sẻ chia, đồng hành cùng trẻ em ở nhiều vùng miền thông qua các hoạt động cộng đồng và thiện nguyện. Trong đó, chương trình thiện nguyện “Vì mái trường cho em” do báo Thể thao và Văn hóa khởi xướng từ năm 2022 đã trở thành một hành trình giàu ý nghĩa, mang sách vở, học bổng, không gian học tập đến với học sinh ở nhiều địa phương còn khó khăn./.