Để quản lý bờ sông, kênh rạch nội thành, ngày 9/6/2004 UBND Thành phố Hồ Chí Minh ban hành Quyết định 150/2004/QĐ-UB, đến ngày 18/4/2017 ban hành Quyết định 22/2017/QĐ-UB (thay thế Quyết định 150/2004) trong đó quy định hành lang bờ sông Sài Gòn là 30-50m tùy từng đoạn.

Tuy nhiên, thực tế các dự án đã triển khai trước năm 2004 có hành lang an toàn bờ sông không đồng đều từ 20-50m.

Thậm chí, các quy định về sau, dù đã phân định rõ trách nhiệm, chức năng quản lý Nhà nước của từng đơn vị, sở, ngành, nhưng tình trạng lấn chiếm sông, kênh rạch, xây dựng trong hành lang bảo vệ sông vẫn tiếp tục diễn ra.

Về vấn đề xây dựng, theo Quyết định 22/2017/QĐ-UB nói trên, trong phạm vi hành lang bảo vệ trên bờ được xây dựng các công trình hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội, công trình an ninh quốc phòng, phòng cháy chữa cháy.

Đối với nhóm công trình phục vụ hoạt động dịch vụ quy định thời hạn sử dụng tối đa là 3 năm bao gồm công trình triển lãm ngoài trời, khu vui chơi giải trí ngoài trời, biển quảng cáo, chợ hoa tết, các điểm cà phê, giải khát ngoài trời, các điểm kinh doanh phục vụ du lịch và khu thể dục - thể thao.

Về trách nhiệm quản lý, sử dụng hành lang bảo vệ trên bờ, UBND thành phố xác định trách nhiệm của các đơn vị liên quan bao gồm Sở Giao thông vận tải, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Quy hoạch - Kiến trúc, Sở Xây dựng và UBND quận, huyện.

Tuy nhiên, diễn biến tình trạng lấn chiếm hành lang bảo vệ sông, kênh rạch trong thời gian qua cho thấy, nhiều đơn vị chưa hoàn thành trách nhiệm của mình, công tác phối hợp còn chồng chéo, chế tài xử phạt chưa thực nghiêm minh, chưa đủ sức răn đe.

Theo đại diện Sở Tài nguyên và Môi trường thành phố, thời gian qua do lịch sử để lại, sự phát triển của thành phố nóng và chưa đồng bộ, cộng với việc xem nhẹ, buông lỏng quản lý, các tuyến sông, kênh rạch trên địa bàn thành phố đã bị lấn chiếm, hình thành các khu nhà trên các sông, kênh rạch và các khu dân cư xây dựng mới được cấp phép ở sát bờ sông, rạch thoát nước.

Trong khi đó, mép bờ cao (đường bờ) của các tuyến giao thông thủy đã công bố dựa trên cơ sở bộ bản đồ địa chính hoàn thành năm 2005 và đến nay đã bị thay đổi khá nhiều do hiện tượng sạt lở bờ sông bởi các công trình làm thay đổi dòng chảy, đặc biệt là ở các quận 4, 7, 8...

Một số tuyến không thể cắm mốc hành lang theo quy định được vì đã hình thành các khu dân cư, các công trình cao tầng ổn định sát bờ sông. 

Báo cáo rà soát quy hoạch và quản lý xây dựng theo quy hoạch dọc tuyến sông Sài Gòn của Sở Quy hoạch và Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy, trên toàn tuyến sông Sài Gòn có khoảng 83 dự án đầu tư xây dựng nhà ở, khu phức hợp nhà ở kết hợp với thương mại, dịch vụ, khu công viên kết hợp khu vui chơi giải trí với diện tích thống kê chưa đầy đủ hơn 454ha.

Các dự án đầu tư không được giao đất thuộc phạm vi hành lang an toàn bờ sông nên không ai quản lý, đầu tư trong khi pháp lý chưa có, thiếu nguồn lực, dẫn tới thực hiện manh mún, bị lấn chiếm trái phép.

Tình trạng lấn chiếm hành lang bờ sông để sử dụng vào các mục đích cá nhân (công trình phụ trong các công trình nhà ở tư nhân), xây dựng bến neo đậu cano, kinh doanh nhà hàng, quán cafe… còn phổ biến, nhất là tại các khu vực có mật độ đô thị hóa cao nhưng chưa có biện pháp xử lý dứt điểm.

Đồng quan điểm, ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, do chưa được quy hoạch tổng thể, chưa được kè bờ nên dẫn tới tình trạng sông rạch bị lấn chiếm, bị sạt lở, ô nhiễm nghiêm trọng.

Theo Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh, vào thời điểm đầu năm 2019 trên địa bàn thành phố còn tồn tại 39 vị trí kênh, rạch bị lấn chiếm, phát sinh thêm 2 vị trí.

Tuy nhiên đến nay đã xử lý 6 vị trí, còn lại 35 vị trí kênh rạch bị lấn chiếm. Riêng tại Quận 7 có tới 10 trường hợp lấn chiếm tại rạch Bà Bướm, rạch Sông Tân, rạch Tam Đệ, rạch Cây Me, Rạch Bần Đồn, rạch Ông Đội làm thu hẹp lòng rạch, hạn chế khả năng thoát nước. Còn tại quận 12 việc đầu tư xây dựng Khu Dân cư An Sương đã lấp rạch để đặt cống D600.

Tại hội thảo quốc tế "Quy hoạch và phát triển bờ kè sông Sài Gòn và sông, kênh nội thành" được tổ chức vừa qua, ông Võ Văn Hoan, Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, thời gian qua thành phố quản lý chưa tốt dẫn tới xâm phạm chỉ giới hành lang bảo vệ sông do chưa có cái nhìn và giải pháp tổng thể để tổ chức thực hiện.

Đại diện UBND Quận 8 nhìn nhận, thời gian gần đây dọc sông Sài Gòn có nhiều dự án nhà cao tầng với hàng ngàn căn hộ. Nhiều đoạn công trình kè bảo vệ sông Sài Gòn đang có dấu hiệu lấn sông.

Dưới góc độ chuyên gia quy hoạch, Kiến trúc sư Ngô Anh Vũ, Viện Quy hoạch xây dựng cho rằng, tình trạng lấn chiếm sông rạch để phát triển dự án cho thấy công tác quản lý đô thị "có vấn đề" đồng thời cho thấy việc thiếu vắng một đồ án quy hoạch hai bờ sông nhằm đảm bảo thống nhất về tổ chức và quản lý không gian cảnh quan trên toàn bộ tuyến sông.

Trong khi đó, theo Kiến trúc sư Võ Kim Cương, nguyên Phó Kiến trúc sư trưởng Thành phố Hồ Chí Minh, trong quá trình đô thị hóa, các công trình dần dần che khuất các dòng sông, thậm chí do quá trình chiếm dụng đất hai bên sông làm cho nhiều đoạn sông không còn có thể tiếp cận đối với mọi người. Thêm vào đó, ngoài nguy cơ bị xói lở theo quy luật tự nhiên của dòng chảy, quỹ đất và mặt nước bị ảnh hưởng.