Truy xuất nguồn gốc đang trở thành tầng phòng vệ chiến lược cho hàng Việt Nam trong bối cảnh rào cản thương mại dịch chuyển mạnh sang kiểm soát xuất xứ, tiêu chuẩn số hóa và trách nhiệm chuỗi cung ứng. Vì thế, dữ liệu truy xuất trở thành lớp bảo vệ quan trọng giúp doanh nghiệp giảm nguy cơ bị áp thuế cao, rút ngắn thời gian kiểm tra và củng cố bằng chứng xuất xứ, qua đó tránh rủi ro bị loại khỏi chuỗi phân phối chính ngạch.

Theo các chuyên gia, mới đây việc Bộ Công Thương vận hành nền tảng verigoods.vn cho thấy nỗ lực tạo một hạ tầng dữ liệu thống nhất giúp doanh nghiệp chuẩn hóa thông tin hàng hóa trước khi bước vào thị trường quốc tế.

Ở thị trường nội địa, truy xuất nguồn gốc giúp cơ quan quản lý và người tiêu dùng kiểm chứng sản phẩm chính hãng nhưng khi nhìn ra thương mại toàn cầu, đây lại là công cụ phòng vệ thuế suất và điểm neo chứng cứ trong các vụ điều tra phòng hộ.

Nhận định về vấn đề này, chuyên gia kinh tế Nguyễn Minh Phong nhấn mạnh, truy xuất nguồn gốc giúp doanh nghiệp xác lập chính chủ sản phẩm, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và quan trọng nhất là thích ứng hàng rào thuế quan gắn với xuất xứ.

Thực tế cho thấy, tại nhiều thị trường lớn như Mỹ, mức thuế áp dụng có thể chênh lệch rất lớn tùy thuộc vào khả năng chứng minh nguồn gốc. Một sản phẩm có xuất xứ rõ ràng từ Việt Nam có thể được hưởng thuế suất ưu đãi thấp, thậm chí 0%, trong khi hàng hóa không chứng minh được nguồn gốc có thể chịu thuế lên tới 40% hoặc cao hơn. Do đó, truy xuất nguồn gốc không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà là yếu tố quyết định khả năng tồn tại của hàng hóa trên thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn hiện nay đến từ nhận thức xã hội do thủ tục còn rườm rà đến năng lực quản trị hạn chế của nhiều doanh nghiệp. Việc thiếu dữ liệu đầu vào, thiếu lưu trữ hồ sơ trong suốt chuỗi sản xuất, lưu thông khiến không ít doanh nghiệp lúng túng khi phải truy xuất đến tận cùng nguồn gốc sản phẩm.

Ngoài ra, truy xuất nguồn gốc còn giúp giữ vững niềm tin của người tiêu dùng với sản phẩm mang thương hiệu Việt Nam. Những sản phẩm như nước mắm Phú Quốc, vải thiều Bắc Ninh hay nhãn lồng Hưng Yên chỉ thực sự có giá trị cao khi nguồn gốc được chứng minh rõ ràng, chính xác. Nếu để xảy ra tình trạng giả mạo thương hiệu, giả mạo xuất xứ, không chỉ uy tín bị tổn hại mà giá trị hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế cũng sẽ bị kéo xuống.

Thời gian gần đây, nhận thức xã hội về truy xuất nguồn gốc đã có những chuyển biến tích cực. Việc tuyên truyền, phổ biến thông tin đã được đẩy mạnh; cơ quan chức năng cũng đã ban hành nhiều quy định, hướng dẫn liên quan, đặc biệt trong khuôn khổ hiệp định thương mại tự do (FTA).

Cùng đó, blockchain công nghệ lưu trữ phi tập trung là vật liệu giúp dữ liệu an toàn, minh bạch và khó can thiệp, giảm chi phí vận hành so với phương thức giấy tờ truyền thống. Tuy vậy, công nghệ có, lợi ích rõ nhưng doanh nghiệp nhất là với doanh nghiệp nhỏ vẫn thiếu nhân lực và quy trình số hóa để nuôi dữ liệu liên tục. Điều này khiến nền tảng truy xuất quốc gia của Bộ Công Thương trở thành điểm khởi đầu quan trọng là doanh nghiệp có thể tích hợp khai báo và cấp mã xác thực trên hạ tầng chung, giảm chi phí đầu tư ban đầu và độ phân mảnh thông tin khi đối chiếu dữ liệu trong điều tra phòng hộ.

Đánh giá từ giới phân tích, chỉ ba ngày sau khi Bộ Công Thương chính thức vận hành Hệ thống truy xuất nguồn gốc hàng hóa tại địa chỉ verigoods.vn. chiều 26/12, Bộ Nông nghiệp và Môi trường ra mắt Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản Việt Nam, một nền tảng dữ liệu số phục vụ quản lý, sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng. Hai động thái liên tiếp trong cùng một tuần lễ cuối năm không phải sự trùng hợp ngẫu nhiên.

Đây là bước đi mang tính chiến lược của hai bộ giữ vai trò trụ cột trong chuỗi giá trị hàng hóa từ sản xuất đến lưu thông, tiêu dùng nhằm giải một bài toán lớn đang đặt ra cho nền kinh tế Việt Nam để bảo vệ hàng hóa nội địa, nâng chuẩn xuất khẩu và giữ vững niềm tin thị trường trong bối cảnh thương mại quốc tế ngày càng khắt khe về xuất xứ, minh bạch và trách nhiệm.

Giới phân tích cũng chỉ ra rằng, việc Bộ Công Thương đưa verigoods.vn vào vận hành không chỉ đơn thuần là ra mắt một nền tảng số. Đây là một trong sáu nhiệm vụ tiên phong được Thủ tướng Phạm Minh Chính giao cho Bộ Công Thương tại Hội nghị tổng kết công tác ngành công thương giai đoạn 2021 - 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026.

Theo định hướng này, truy xuất nguồn gốc không còn là việc riêng của doanh nghiệp hay yêu cầu kỹ thuật phục vụ xuất khẩu mà trở thành giải pháp quản lý thị trường hiện đại góp phần củng cố kỷ cương thương mại và nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam.

Theo lộ trình, sau khi hệ thống được vận hành chính thức sẽ bắt buộc áp dụng với một số nhóm hàng hóa từ 1/1/2026, trước mắt là các nhóm có mức độ rủi ro cao như hóa chất, tiền chất công nghiệp, vật liệu nổ, nguyên liệu và sản phẩm thuốc lá. Việc áp dụng theo lộ trình dựa trên đánh giá rủi ro cho thấy cách tiếp cận thận trọng nhưng quyết liệt nhằm tránh gây sốc chi phí cho doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Rõ ràng, truy xuất nguồn gốc không đơn thuần là một thủ tục kỹ thuật, mà là giải pháp giúp nâng chuẩn quản trị và đồng bộ hóa sản xuất. Đồng thời, đây cũng là điều kiện then chốt để đặt chân vào các thị trường đòi hỏi chất lượng khắt khe.

Nhìn tổng thể, truy xuất nguồn gốc đang trở thành ngôn ngữ chung của thương mại nông sản hiện đại. Khi chuỗi sản xuất được minh bạch hóa bằng dữ liệu, niềm tin thị trường được củng cố, chi phí rủi ro giảm và năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam được nâng lên một nấc mới. Đặc biệt với các sản phẩm OCOP, truy xuất nguồn gốc không chỉ để chứng minh chất lượng mà còn là cơ sở để bước vào chuỗi giá trị cao, bảo vệ thương hiệu địa phương và gia tăng giá trị kinh tế bền vững.

Theo ông Tống Văn Viện, để xuất khẩu chính ngạch với quy mô lớn, vùng nguyên liệu phải được chuẩn hóa hoàn toàn. Khi đạt chuẩn hóa, truy xuất không còn là trở ngại mà là yêu cầu tất yếu để tiếp cận thị trường. Hiện tại, hợp tác xã đã sẵn sàng ở khâu này, vấn đề còn lại là hoàn thiện vùng nguyên liệu ở quy mô phù hợp để đáp ứng đơn hàng lớn.

Các chuyên gia cho rằng, khi được đồng bộ, truy xuất nguồn gốc sẽ không chỉ giúp cơ sở sản xuất chứng minh chất lượng mà còn trở thành nền tảng để xây dựng thương hiệu, giảm rủi ro trong giao dịch và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Bởi khi dữ liệu trở thành tài sản cạnh tranh, truy xuất nguồn gốc chính là lá chắn dữ liệu bảo vệ biên độ tồn tại cho hàng Việt giữa bão rào cản thuế quan toàn cầu.