Đối mặt với biến động toàn cầu, chi phí đầu vào gia tăng và các động lực tăng trưởng truyền thống dần suy giảm hiệu quả, TP. Hồ Chí Minh đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc mô hình phát triển. Mục tiêu tăng trưởng hai con số của thành phố không chỉ là bài toán kinh tế, mà còn là phép thử về năng lực quản trị, khả năng thích ứng và tầm nhìn chuyển đổi sang nền kinh tế dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

*Lợi thế truyền thống suy giảm

Với độ mở và mức độ hội nhập sâu rộng, TP. Hồ Chí Minh chịu tác động trực tiếp từ các biến động kinh tế - chính trị toàn cầu. Những căng thẳng địa chính trị, đặc biệt xung đột tại Trung Đông gần đây đang tạo áp lực đáng kể lên chi phí năng lượng, logistics và lạm phát, qua đó, ảnh hưởng đến môi trường đầu tư và mục tiêu tăng trưởng của thành phố.

Ông Phạm Phú Ngọc Trai, Chủ tịch Hội đồng Cố vấn chiến lược đổi mới sáng tạo Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, nhận định kinh tế thế giới đang bước vào giai đoạn biến động sâu sắc, với sự tái cấu trúc chuỗi cung ứng và bất ổn năng lượng ngày càng rõ nét. Dù quan hệ thương mại trực tiếp với khu vực Trung Đông không lớn, nhưng tác động lan tỏa thông qua giá dầu và chi phí vận tải là đáng kể, trực tiếp làm gia tăng chi phí sản xuất và giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Đáng chú ý, năng lượng đặc biệt là điện năng đang trở thành biến số nền tảng của tăng trưởng. Nhu cầu điện thường tăng nhanh hơn GDP, kéo theo áp lực lớn về đầu tư hạ tầng và ổn định vĩ mô. Trong bối cảnh giá năng lượng toàn cầu biến động, chi phí đầu vào gia tăng có thể làm suy giảm hiệu quả sản xuất, gây áp lực lên lạm phát, tỷ giá và chi phí vốn.

Ở góc độ nội tại, các động lực tăng trưởng truyền thống của TP. Hồ Chí Minh đang dần chạm “ngưỡng trần”. Ông Bùi Đào Thái Trường, Tổng giám đốc Roland Berger Việt Nam phân tích, khu vực công nghiệp đóng vai trò nền tảng của TP. Hồ Chí Minh chỉ tăng trưởng khoảng 5% trong giai đoạn 2020–2025, chủ yếu vẫn dựa vào gia công, thiếu các hoạt động giá trị gia tăng cao như nghiên cứu – phát triển (R&D) và thiết kế.

Khu vực dịch vụ dù chiếm hơn 50% GRDP và tăng trưởng khoảng 10% mỗi năm, nhưng các lĩnh vực có giá trị cao như: tài chính quốc tế, logistics, công nghệ và dịch vụ tri thức vẫn chưa đủ chiều sâu để tạo đột phá về năng suất. Trong khi đó, khu vực nông nghiệp có quy mô nhỏ, đóng góp hạn chế vào tăng trưởng chung.

Tổng thể, các động lực tăng trưởng hiện hữu của TP. Hồ Chí Minh đang suy giảm hiệu quả, trong khi các động lực mới chưa hình thành rõ nét. Điều này đặt ra thách thức lớn đối với mục tiêu tăng trưởng hai con số của thành phố trong giai đoạn tới.

Chuyên gia kinh tế, Tiến sĩ Trần Du Lịch đặt vấn đề, TP. Hồ Chí Minh cùng cả nước đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng GRDP hai con số giai đoạn 2026–2030 nhằm thoát khỏi “bẫy thu nhập trung bình” trong bối cảnh “dân số vàng” không còn kéo dài. Với vai trò đầu tàu, mục tiêu tăng trưởng của TP. Hồ Chí Minh không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn là phép thử đối với hiệu quả các cơ chế đặc thù và tham vọng xây dựng đô thị toàn cầu.

Theo Tiến sĩ Trần Du Lịch, dù đóng góp khoảng 23,5% GDP và 30% ngân sách quốc gia, mô hình tăng trưởng hiện nay của TP. Hồ Chí Minh vẫn dựa nhiều vào vốn đầu tư, gia công và lao động chi phí thấp, khiến hiệu quả suy giảm. Năng suất lao động tăng chậm, hệ số sử dụng vốn đầu tư (ICOR) cao, đóng góp của khoa học - công nghệ còn hạn chế, trong khi các ngành công nghiệp và dịch vụ chủ lực đang chịu áp lực phải chuyển đổi xanh và số hóa.

Trong bối cảnh toàn cầu biến động, cạnh tranh thu hút FDI thế hệ mới ngày càng khắt khe, yêu cầu về thể chế, hạ tầng và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trở nên cấp thiết. Nếu không chuyển đổi kịp thời sang mô hình dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo, động lực tăng trưởng của thành phố có nguy cơ suy yếu.

* Kiến tạo không gian tăng trưởng mới

Trước những thách thức trên, các chuyên gia cho rằng TP. Hồ Chí Minh cần triển khai đồng bộ các giải pháp mang tính cấu trúc, với trọng tâm là cải cách thể chế, chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Theo Tiến sĩ Trần Du Lịch, điểm khởi đầu của quá trình chuyển đổi không chỉ nằm ở công nghệ mà trước hết là thể chế và chính sách. Thành phố cần hoàn thiện thể chế theo hướng tăng tính tự chủ, mạnh dạn thí điểm các cơ chế vượt trội như “sandbox chính sách” cho các lĩnh vực mới như: fintech, trí tuệ nhân tạo (AI), kinh tế số và trung tâm tài chính quốc tế.

Song song đó, cải cách thủ tục hành chính, xây dựng môi trường pháp lý minh bạch và ổn định là điều kiện then chốt để củng cố niềm tin dài hạn của nhà đầu tư. Việc nâng cao năng lực dự báo và phản ứng chính sách cũng cần được chú trọng nhằm thích ứng nhanh với biến động toàn cầu.

Ưu tiên tăng trưởng theo chiều sâu, ông Bùi Đào Thái Trường đề xuất, ngành công nghiệp của TP. Hồ Chí Minh phải được dịch chuyển lên các khâu cao hơn trong chuỗi giá trị như R&D, thiết kế và ứngdụng công nghệ cao. Với dịch vụ, cần tập trung phát triển các lĩnh vực có giá trị gia tăng lớn như tài chính, logistics, công nghệ và dịch vụ tri thức để trở thành động lực tăng trưởng mới.

Bên cạnh đó, việc mở rộng không gian đóng vai trò quan trọng trong việc tạo dư địa tăng trưởng dài hạn. TP. Hồ hí Minh có thể hình thành các không gian kinh tế chiến lược như khu công nghiệp công nghệ cao, trung tâm logistics - cảng, khu thương mại tự do, không gian dịch vụ quốc tế và các mô hình kinh tế mới như kinh tế đêm, du lịch trải nghiệm.

Một trụ cột không thể thiếu là phát triển hạ tầng đồng bộ. TP. Hồ Chí Minh cần đẩy nhanh tiến độ các dự án giao thông trọng điểm, đặc biệt là hệ thống đường sắt đô thị; đồng thời, nâng cao hiệu quả kết nối vùng và phát triển hạ tầng logistics hiện đại. Hạ tầng số cũng cần được đầu tư mạnh mẽ để hỗ trợ chuyển đổi số và phát triển kinh tế số.

Liên quan đến năng lượng, ông Phạm Phú Ngọc Trai nhấn mạnh, đảm bảo an ninh năng lượng phải được xem là biến số chiến lược. thành phố cần chủ động xây dựng các kịch bản ứng phó với biến động giá năng lượng, đồng thời đẩy nhanh đầu tư hạ tầng điện, đa dạng hóa nguồn cung và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Song song đó, cần tận dụng cơ hội từ dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu bằng cách củng cố môi trường đầu tư, phát triển hệ thống logistics hiện đại và đảm bảo hạ tầng năng lượng đáp ứng nhu cầu sản xuất quy mô lớn.

Ông Phạm Phú Ngọc Trai cho rằng, bối cảnh hiện nay cần được xem là “thời khắc quyết định” để thúc đẩy cải cách thể chế. Đây là điều kiện then chốt giúp Việt Nam và TP. Hồ Chí Minh nâng cao năng lực cạnh tranh, thích ứng nhanh với biến động và chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và hội nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Việc kết hợp giữa đảm bảo năng lượng, nâng cao khả năng chống chịu và đẩy mạnh cải cách thể chế sẽ là nền tảng để TP. Hồ Chí Minh duy trì tăng trưởng cao và bền vững trong giai đoạn tới.

“Một yếu tố then chốt khác là phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. thành phố cần tập trung đào tạo nhân lực trong các lĩnh vực STEM, AI, bán dẫn; tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp - trường đại học – viện nghiên cứu; đồng thời, có chính sách thu hút nhân tài trong và ngoài nước. Ngoài ra, việc hình thành quỹ đổi mới sáng tạo quy mô lớn và xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp mạnh sẽ giúp thúc đẩy các động lực tăng trưởng mới. Doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, cần được hỗ trợ để thích ứng với quá trình chuyển đổi số và chuyển đổi xanh”, ông Phạm Phú Ngọc Trai nêu giải pháp.

Có thể thấy, chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng dựa vào vốn sang dựa vào tri thức, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ là lựa chọn, mà là con đường tất yếu để TP. Hồ Chí Minh duy trì vai trò đầu tàu kinh tế. Đây cũng là nền móng để thành phố hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm công nghệ – tài chính – khởi nghiệp của khu vực.