Trong bối cảnh toàn cầu hóa ngày càng sâu rộng, việc tham gia hàng loạt hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (FTA) giúp Việt Nam mở ra nhiều cơ hội xuất khẩu, song cũng đồng nghĩa với sản phẩm của ta có nguy cơ cao phải đối diện với vụ kiện phòng vệ thương mại từ nước nhập khẩu.

Thời gian qua, Cục Phòng vệ thương mại liên tục tuyên truyền, phổ biến về pháp luật phòng vệ thương mại để doanh nghiệp nhận thức rõ vai trò chủ động trong quá trình điều tra bất cứ một vụ việc nào. Mặt khác, Cục còn thực hiện tư vấn cụ thể cho từng doanh nghiệp tham gia vụ việc. Đặc biệt, Cục Phòng vệ thương mại luôn theo dõi chặt chẽ diễn biến từng vụ việc liên quan đến hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam. Nếu phát hiện quy trình điều tra của nước ngoài có dấu hiệu vi phạm cam kết quốc tế, cục sẽ có tham mưu để Bộ Công Thương trao đổi trực tiếp, can thiệp và tìm kiếm giải pháp bảo vệ quyền lợi cho doanh nghiệp Việt Nam để đảm bảo tuân thủ đầy đủ các quy định của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

Theo ông Chu Thắng Trung, hệ thống cảnh báo sớm đang giám sát hơn 300 mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam tại nhiều thị trường trọng điểm như EU, Ấn Độ, ASEAN, Canada, Mexico… Trên cơ sở đó, định kỳ Cục Phòng vệ thương mại đưa ra cảnh báo sớm đối với khoảng 20, 30 mặt hàng có nguy cơ bị điều tra. Nhờ vậy, doanh nghiệp có thêm thời gian chuẩn bị phương án sản xuất, điều chỉnh hoạt động xuất khẩu và chuẩn bị tài liệu cần thiết.

Cùng với đó, các chương trình đào tạo, tập huấn, phổ biến kiến thức về phòng vệ thương mại đã được tổ chức liên tục nhằm nâng cao nhận thức cho doanh nghiệp. Những kinh nghiệm từ vụ việc điển hình; trong đó, có không ít vụ Việt Nam đã thành công trong bảo vệ lợi ích chính đáng, đã được chia sẻ để làm bài học quý giá cho cộng đồng doanh nghiệp.

Mới đây, một minh chứng tích cực cho hiệu quả của phòng vệ thương mại đã được ghi nhận là việc Tổng vụ Phòng vệ thương mại Ấn Độ (DGTR) đã công bố kết luận cuối cùng trong vụ điều tra chống bán phá giá đối với sản phẩm thép cuộn cán nóng (HRC) Hoà Phát. Kết quả cho thấy sản phẩm thép HRC của Tập đoàn Hòa Phát không bị áp thuế chống bán phá giá.

Không chỉ tại Ấn Độ, thép Việt Nam cũng liên tiếp vượt qua những thử thách ở thị trường châu Âu. Trước đó, Ủy ban châu Âu (EC) đã ban hành thông báo áp thuế chống bán phá giá tạm thời đối với một số sản phẩm thép nhập khẩu từ Ai Cập, Ấn Độ, Nhật Bản và Việt Nam. Tuy nhiên, thép cuộn cán nóng của Hòa Phát không nằm trong diện áp thuế chống bán phá giá tạm thời. Điều này đồng nghĩa với việc sản phẩm của doanh nghiệp Việt Nam vẫn duy trì được lợi thế cạnh tranh tại EU vốn là một trong những thị trường khắt khe nhất thế giới.

Bên cạnh đó, việc ban hành Nghị định số 86/2025/NĐ-CP hướng dẫn Luật Quản lý ngoại thương về phòng vệ thương mại và Thông tư số 26/2025/TT-BCT hướng dẫn biện pháp phòng vệ thương mại đã đánh dấu bước tiến mới trong việc luật hóa biện pháp phòng vệ thương mại, cụ thể hóa quy trình điều tra, áp dụng biện pháp cũng như trách nhiệm của các bên liên quan.

Hệ thống quy định này không chỉ giúp cơ quan quản lý có công cụ đủ mạnh để bảo vệ sản xuất trong nước trước nguy cơ hàng nhập khẩu gia tăng bất thường, mà còn là cơ sở để doanh nghiệp chủ động nắm bắt, tuân thủ, hạn chế rủi ro trong hoạt động xuất khẩu. Khi hành lang pháp lý ngày càng hoàn thiện, môi trường cạnh tranh sẽ công bằng hơn, tạo động lực để doanh nghiệp nâng cao năng lực nội tại thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào ưu đãi thuế quan từ các FTA.

Theo kế hoạch, từ nay đến cuối năm Cục Phòng vệ thương mại sẽ tổ chức Diễn đàn phòng vệ thương mại lần thứ hai tại TP. Hồ Chí Minh và các khóa đào tạo khác trên khắp tỉnh, thành phố. Đây không chỉ là nơi cung cấp thông tin cập nhật nhất về xu hướng phòng vệ thương mại toàn cầu, mà còn là cơ hội để các bên tìm kiếm giải pháp phối hợp hiệu quả, xây dựng mạng lưới hỗ trợ doanh nghiệp ngay từ khi có dấu hiệu cảnh báo cũng như gia tăng sức đề kháng cho doanh nghiệp Việt để tự tin hơn trong quá trình hội nhập.

Tuy nhiên, để có thể ứng phó hiệu quả với thách thức mới, các chuyên gia cho rằng bản thân doanh nghiệp cũng cần thay đổi cách tiếp cận. Việc đầu tư xây dựng bộ phận pháp lý hoặc chuyên trách về thương mại quốc tế không chỉ giúp phản ứng nhanh khi xảy ra sự cố, mà còn có thể dự báo và phòng ngừa rủi ro. Hơn nữa, minh bạch hóa thông tin tài chính, tuân thủ nghiêm quy định về xuất xứ hàng hóa và tiêu chuẩn quốc tế sẽ là nền tảng để doanh nghiệp tránh bị cáo buộc gian lận hoặc lẩn tránh; đồng thời, tích cực hợp tác với cơ quan quản lý và hiệp hội ngành hàng trong quá trình điều tra giúp kết quả bảo vệ quyền lợi thuyết phục hơn.

Bộ Công Thương và các cơ quan liên quan sẽ tiếp tục đóng vai trò dẫn dắt trong tuyên truyền, đào tạo, cũng như trong việc sử dụng công cụ phòng vệ thương mại để bảo vệ ngành sản xuất trong nước. Hiệp hội ngành hàng cũng cần phát huy vai trò kết nối, tập hợp tiếng nói chung của doanh nghiệp, đồng thời làm cầu nối thông tin để cộng đồng doanh nghiệp không bị “mất sóng” trong vụ kiện liên quan đến ngành hàng của mình.

Có thể nói, phòng vệ thương mại đã và đang trở thành một phần tất yếu của quá trình hội nhập. Với tốc độ tăng trưởng xuất khẩu mạnh mẽ và độ mở kinh tế lớn, Việt Nam sẽ không thể tránh khỏi việc đối mặt với vụ việc ngày càng nhiều và phức tạp hơn. Điều quan trọng cần chuyển từ thế bị động sang chủ động, từ “chạy theo xử lý” sang “sẵn sàng ứng phó”, từ chỗ doanh nghiệp đơn lẻ sang hợp tác, phối hợp chặt chẽ trong toàn hệ thống. Chỉ khi xây dựng được sức đề kháng lâu dài, doanh nghiệp Việt mới có thể đứng vững trước sóng gió thương mại, giữ vững thị trường xuất khẩu, bảo vệ lợi ích quốc gia và đóng góp cho sự phát triển bền vững.