Phụ tải lập kỷ lục mới, điện mặt trời mái nhà "lên ngôi"

Đợt nắng nóng gay gắt từ ngày 21/6, hệ thống điện quốc gia ghi nhận những kỷ lục mới về phụ tải, đặt ra áp lực lớn bảo đảm cung ứng điện. Trong bối cảnh đó, phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ đang được xem là giải pháp hiệu quả, nhằm bổ sung nguồn điện tại chỗ, giảm tải cho hệ thống truyền tải và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) của nền kinh tế.

*Áp lực vận hành gia tăng

Theo Công ty Vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia (NSMO), lúc 13 giờ 50 phút ngày 24/6, trong điều kiện nắng nóng cực đoan tại miền Bắc với nhiệt độ phổ biến 35-38 độ C, có nơi trên 38 độ C, nhiệt độ cảm nhận tại Hà Nội lên tới khoảng 50 độ C, công suất cực đại của hệ thống điện quốc gia đạt khoảng 58.456 MW. Mức này cao hơn khoảng 350 MW so với kỷ lục trước đó, tăng 13,5% so với cùng kỳ năm 2025 và cao hơn 6,4% so với mức đỉnh năm 2025.

Tại khu vực miền Bắc, công suất cực đại đạt 29.970 MW, tương đương mức kỷ lục vận hành ghi nhận cuối tháng 5/2026. So với cùng kỳ năm trước, phụ tải khu vực tăng 13,3% và cao hơn 6,3% so với mức đỉnh năm 2025.

Áp lực vận hành đã xuất hiện tại nhiều điểm nút quan trọng trên hệ thống điện. Một số máy biến áp tại các trạm biến áp 500 kV Hiệp Hòa, Thường Tín và các trạm 220 kV Thanh Nghị, Thanh Xuân, Bá Thiện ghi nhận mức mang tải cao. Dù điện áp hệ thống vẫn được duy trì trong giới hạn cho phép, những diễn biến này cho thấy nhu cầu cấp thiết phải bổ sung các nguồn điện linh hoạt, phân tán và có khả năng hỗ trợ trực tiếp cho lưới điện tại chỗ.

*Mỗi mái nhà có thể trở thành một nguồn điện

Câu chuyện điện mặt trời mái nhà đang được nhìn nhận theo cách rất khác so với vài năm trước. Nếu trước đây đây chủ yếu được xem là giải pháp tiết kiệm chi phí điện năng cho hộ gia đình hoặc doanh nghiệp, thì hiện nay loại hình này ngày càng được đánh giá là một phần quan trọng trong bài toán bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Theo ông Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Tăng trưởng xanh, nhu cầu phát triển điện mặt trời mái nhà hiện nay là cấp thiết trong bối cảnh phụ tải điện tăng nhanh và hệ thống truyền tải phải chịu áp lực ngày càng lớn.

Điểm đặc biệt của điện mặt trời mái nhà là thời điểm phát điện hiệu quả nhất lại trùng với thời gian nhu cầu sử dụng điện tăng cao nhất. Trong những ngày nắng nóng, từ khoảng 10 giờ đến 15 giờ, hàng triệu thiết bị điều hòa được vận hành đồng thời, khiến phụ tải điện tăng vọt. Đây cũng chính là khoảng thời gian các hệ thống điện mặt trời phát huy công suất tối đa nhờ cường độ bức xạ mặt trời lớn.

Theo ông Sơn, việc phát triển điện mặt trời mái nhà giúp giảm nhu cầu truyền tải điện đường dài, giảm áp lực cho lưới điện từng khu vực và hỗ trợ đáp ứng phụ tải tăng cao trong các khung giờ cao điểm.

Đặc biệt, nếu các doanh nghiệp tại miền Trung và miền Nam đẩy mạnh đầu tư điện mặt trời mái nhà, các địa phương sẽ có thêm nguồn điện tại chỗ, giảm áp lực truyền tải liên miền, qua đó tạo điều kiện hỗ trợ cung ứng điện cho miền Bắc trong các thời điểm phụ tải tăng cao.

Lợi ích cũng thể hiện rõ đối với người sử dụng điện. Điện được sản xuất ngay tại nơi tiêu thụ giúp giảm lượng điện phải mua từ lưới điện quốc gia. Bên cạnh đó, các tấm pin còn tạo lớp che phủ giúp giảm nhiệt độ mái nhà từ 2-3 độ C, qua đó giảm thêm điện năng tiêu thụ cho các thiết bị làm mát.

Trong bối cảnh giá năng lượng và các yêu cầu về phát triển bền vững ngày càng được quan tâm, điện mặt trời mái nhà đang dần chuyển từ lựa chọn mang tính tự nguyện thành nhu cầu thực tế của nhiều doanh nghiệp.

Một trong những thay đổi lớn nhất hiện nay là điện mặt trời mái nhà không còn được nhìn nhận đơn thuần dưới góc độ tiết kiệm chi phí điện năng.

Đối với nhiều doanh nghiệp xuất khẩu, đây đang trở thành một phần trong chiến lược phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Ông Hà Đăng Sơn cho rằng các thị trường lớn, đặc biệt là châu Âu, đang ngày càng đưa ra những yêu cầu nghiêm ngặt về phát thải carbon, sử dụng năng lượng tái tạo và truy xuất nguồn gốc xanh trong chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh đó, điện mặt trời mái nhà giúp doanh nghiệp giảm phát thải, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và nâng cao khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Central Retail Việt Nam là một trong những doanh nghiệp đi đầu trong xu hướng này. Hiện doanh nghiệp đã triển khai hệ thống điện mặt trời áp mái tại 32 siêu thị và đại siêu thị trên toàn quốc.

Theo bà Nguyễn Thị Bích Vân, Giám đốc Truyền thông Tập đoàn Central Retail Việt Nam, việc đầu tư điện mặt trời áp mái giúp doanh nghiệp giảm bình quân khoảng 14% lượng điện tiêu thụ. Riêng năm 2025, cùng với các giải pháp sử dụng năng lượng hiệu quả, doanh nghiệp đã cắt giảm hơn 36.000 tấn CO₂ tương đương.

Theo bà Vân, đây không chỉ là giải pháp giảm phụ thuộc vào điện lưới quốc gia mà còn là một phần trong chiến lược phát triển bền vững dài hạn của doanh nghiệp.

Ở lĩnh vực công nghiệp, điện mặt trời mái nhà đang tạo ra sự thay đổi trong cách tiếp cận đối với các công trình sản xuất. Ông Ngô Hoàng Minh, Giám đốc Bộ phận Điện mặt trời áp mái của Pebsteel (doanh nghiệp cung cấp các giải pháp toàn diện về nhà thép tiền chế và kết cấu thép) cho rằng mái nhà công nghiệp hiện không còn đơn thuần là kết cấu bao che công trình.

Theo ông Minh, nếu được tính toán ngay từ giai đoạn thiết kế, mái nhà có thể trở thành một “tài sản năng lượng”, vừa phục vụ sản xuất vừa tạo giá trị gia tăng cho doanh nghiệp.

Với diện tích mái lớn và nhu cầu điện ổn định, các nhà máy, nhà xưởng là môi trường lý tưởng để phát triển điện mặt trời áp mái. Việc tích hợp hệ thống ngay từ giai đoạn thiết kế giúp tối ưu tải trọng kết cấu, hướng đón nắng, hệ thống thoát nước và phương án đấu nối, qua đó nâng cao hiệu quả vận hành trong suốt vòng đời công trình.

Theo các chuyên gia, khi các tiêu chuẩn ESG ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc trong thu hút vốn đầu tư và tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, điện mặt trời mái nhà sẽ không chỉ là giải pháp năng lượng mà còn là một lợi thế cạnh tranh mới.

*Làn sóng đầu tư đang tăng tốc

Những chuyển biến về chính sách trong thời gian qua đang tạo động lực mới cho thị trường điện mặt trời mái nhà. Theo EVNNPC, dự kiến đến hết tháng 6/2026, toàn tổng công ty sẽ có khoảng 10.080 khách hàng phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ với tổng công suất đạt khoảng 710,6 MW.

Riêng trong 6 tháng đầu năm 2026 đã có thêm 8.481 khách hàng tham gia với tổng công suất khoảng 386,9 MW. Con số này cho thấy tốc độ phát triển nhanh hơn đáng kể so với giai đoạn trước, đồng thời phản ánh nhu cầu ngày càng lớn của khách hàng đối với mô hình nguồn điện tại chỗ.

Không chỉ các hộ gia đình, nhiều doanh nghiệp sản xuất công nghiệp, trung tâm thương mại, cơ sở dịch vụ và các đơn vị hành chính cũng đang chủ động đầu tư điện mặt trời mái nhà nhằm giảm chi phí vận hành và tăng tính chủ động về năng lượng.

Đáng chú ý, ngành điện cũng đang đi đầu trong việc triển khai mô hình này. EVNNPC đã chỉ đạo các đơn vị thành viên lắp đặt điện mặt trời mái nhà tại 183 trụ sở với tổng công suất khoảng 7,1 MWp. Đây không chỉ là giải pháp tiết kiệm chi phí điện năng mà còn là mô hình thực tiễn để tuyên truyền, lan tỏa việc sử dụng năng lượng sạch trong cộng đồng.

Theo ông Ngô Sơn Hải, Phó Tổng giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), tập đoàn đang tích cực phổ biến chính sách, hướng dẫn kỹ thuật, hỗ trợ khách hàng trong quá trình đấu nối và vận hành nhằm tạo điều kiện thuận lợi nhất cho việc phát triển điện mặt trời mái nhà.

Một trong những xu hướng đáng chú ý nhất hiện nay là sự kết hợp giữa điện mặt trời mái nhà và hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS).

Nếu điện mặt trời giải quyết bài toán phát điện ban ngày thì BESS giải quyết bài toán lưu trữ năng lượng để sử dụng vào các thời điểm cần thiết. Theo EVNNPC, hiện đã có hơn 1.450 hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ được tích hợp pin lưu trữ năng lượng với tổng dung lượng khoảng 8.600 kWh.

Các hệ thống này cho phép khách hàng lưu trữ điện phát ra vào ban ngày để sử dụng vào buổi tối hoặc trong các thời điểm phụ tải tăng cao, qua đó nâng cao hiệu quả khai thác nguồn điện mặt trời và giảm phụ thuộc vào lưới điện. EVNNPC cũng đang triển khai các dự án BESS với tổng quy mô lên tới 530 MW/1.060 MWh theo chỉ đạo của EVN. Riêng giai đoạn đầu dự kiến đưa vào vận hành 305 MW ngay trong năm 2026.

Sự kết hợp giữa điện mặt trời mái nhà và BESS đang hình thành một hệ sinh thái năng lượng phân tán mới. Không chỉ giúp người dân và doanh nghiệp chủ động hơn trong sử dụng điện, mô hình này còn góp phần nâng cao độ linh hoạt của hệ thống điện quốc gia trong bối cảnh tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng tăng.