Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đang đề xuất nới lỏng các quy định về thời gian làm việc, cùng với nâng cao năng suất lao động trong bối cảnh cả hai chỉ số này của Nhật Bản đều ở mức thấp khiến năng lực cung ứng của nền kinh tế đối mặt với nhiều thách thức.

Công nhân làm việc tại một nhà máy ở Utsunomiya, Nhật Bản. Ảnh: AFP/TTXVN

Theo phóng viên TTXVN tại Tokyo, Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản mới đây đã công bố số liệu thống kê về “tổng thời gian lao động thực tế” tính trung bình mỗi người dân nước này, bao gồm cả giờ làm trong quy định và ngoài quy định. Năm 1990, con số này đạt trung bình 2.064 giờ/năm, tương đương 172 giờ/tháng. Tuy nhiên, đến năm 2024, tức là sau hơn 30 năm, thời gian lao động trung bình chỉ còn 1.643 giờ/năm, hay 136,9 giờ/tháng, giảm khoảng 20% so với trước đây.

Nguyên nhân chính là sự gia tăng của lao động bán thời gian. Trong thống kê, những người có thời gian làm việc theo quy định ngắn hơn so với nhân viên chính thức toàn thời gian được xếp vào nhóm lao động bán thời gian. Số lượng và tỷ lệ lao động bán thời gian đều tăng đều đặn, từ 12% năm 1990 lên mức trên 30% vào năm 2024.

Theo ước tính của ông Taro Saito thuộc Viện Nghiên cứu cơ sở NLI, yếu tố lớn nhất khiến thời gian lao động giảm là sự thay thế nhân viên chính thức bằng lao động bán thời gian có giờ làm ngắn hơn. Kể từ năm 2019, khi trần giờ làm thêm được luật hóa, mức giảm thời gian làm việc của cả nhân viên chính thức lẫn lao động bán thời gian đều trở nên rõ rệt hơn.

So với các nước phát triển khác, thời gian lao động của Nhật Bản cũng ngắn hơn. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), trong giai đoạn từ năm 1990-2024, thời gian lao động của Nhật Bản giảm 20%, trong khi Mỹ chỉ giảm 4% trong cùng kỳ. Riêng năm 2024, người lao động Mỹ làm việc nhiều hơn người Nhật Bản khoảng 10%.

Nếu thời gian làm việc ngắn nhưng hiệu quả cao và năng suất lớn thì không có vấn đề gì lớn, nhưng sự suy giảm hiệu quả lao động ở Nhật Bản lại rất nghiêm trọng. Theo chỉ số “năng suất lao động theo giờ” của Cơ quan quản lý năng suất Nhật Bản, trong khi Mỹ đứng thứ 4, thì Nhật Bản liên tục tụt hạng xuống vị trí 28, thấp nhất trong Nhóm các nước công nghiệp phát triển (G7).

Theo ước tính của Giáo sư Kazumasa Oguro, Đại học Hosei, nếu thời gian lao động của Nhật Bản không giảm so với mức năm 1990, thì Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) thực tế bình quân đầu người của Nhật Bản đã có thể tăng 1,68 lần vào năm 2023, ngang với tốc độ tăng của Mỹ. Trên thực tế, con số này chỉ đạt 1,3 lần, thấp hơn nhiều so với Mỹ và châu Âu. Điều này cho thấy nếu thời gian lao động giảm mà không đi kèm với cải thiện năng suất, thì sức mạnh kinh tế sẽ suy yếu.

Trước tình trạng làm thêm không lương và các “doanh nghiệp đen” (lạm dụng sức lao động) cùng tình trạng lao động quá giờ trở thành vấn đề xã hội tại Nhật Bản, Luật liên quan đến cải cách cách thức làm việc đã được thực thi vào năm 2019. Theo đó, trần làm thêm giờ được quy định với nguyên tắc là 45 giờ/tháng, 360 giờ/năm và ngay cả trong trường hợp đặc biệt cũng không được vượt quá 720 giờ/năm.

Từ góc nhìn của doanh nghiệp, đây là một rào cản đối với năng lực cung ứng của nền kinh tế, nhưng từ phía người lao động, có thể xem đây là bước tiến trong việc “thể chế hóa” công tác phòng chống lạm dụng lao động.

Các doanh nghiệp đang phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt lao động kéo dài, buộc phải để được người lao động lựa chọn thông qua việc triển khai các chế độ phúc lợi và hệ thống nhân sự mới, trong đó chế độ làm việc 4 ngày/tuần (nghỉ 3 ngày) là một ví dụ.

Xu hướng đánh giá nhân sự không chỉ dựa vào số giờ làm việc hay thâm niên mà dựa trên việc làm rõ nội dung công việc, tức là đánh giá theo vị trí/chức danh cũng đang lan rộng. Điều quan trọng không phải là kéo dài “thời gian có thể làm việc”, mà là tạo ra một môi trường làm việc mà người lao động muốn làm.

Dù vậy, đối với Nhật Bản hiện nay, giải pháp không phải là quay trở lại mô hình làm việc thời gian dài, mà là cần tích cực tiếp nhận các đổi mới công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh để nâng cao năng suất lao động.