Nghề dỡ chà - nét đẹp văn hóa sông nước miền Tây

Tại Đồng Tháp, nhiều người dân vẫn duy trì cách đánh bắt thuận theo tự nhiên này, vừa tạo sinh kế, vừa góp phần bảo tồn và tái tạo nguồn lợi thủy sản.

Sau khoảng 3 tháng chất chà trên tuyến kênh chảy ra sông Sở Hạ (giáp tỉnh Prey Veng, Campuchia), ông Cao Văn Tâm ở khóm Tân Hòa, phường Hồng Ngự lại thuê thêm lao động để dỡ chà thu hoạch cá, tôm.

Theo ông Tâm, hằng năm, sau khi nước lũ rút, gia đình bắt đầu chất chà ven kênh gần nhà để nuôi cá tôm. Đợt dỡ chà đầu tiên sau mùa lũ thường cho sản lượng cao nhất, mỗi đống chà có thể thu được khoảng 1 tấn cá, tôm, mang về nguồn thu trên dưới 10 triệu đồng. Những đợt thu hoạch tiếp theo trong năm sản lượng ít hơn, nhưng vẫn giúp gia đình cải thiện bữa ăn và có thêm thu nhập.

Cũng gắn bó nhiều năm với nghề dỡ chà, ông Nguyễn Văn Phong ở khóm Bình Chánh, phường Hồng Ngự hiện sở hữu hơn 10 đống chà trên tuyến kênh Bình Thạnh. Theo ông, hiệu quả của nghề không phụ thuộc vào may rủi mà đòi hỏi người làm phải am hiểu con nước, tập tính của từng loài cá để lựa chọn thời điểm thu hoạch phù hợp, hiệu quả.

Ông Phong cho biết, cách đây hơn 10 năm, nguồn lợi thủy sản tự nhiên còn dồi dào, có những đống chà thu được từ 2 - 3 tấn cá các loại. Tuy nhiên, những năm gần đây, sản lượng cá, tôm đã giảm rõ rệt.

Theo những người làm nghề lâu năm, dỡ chà là phương thức khai thác thủy sản truyền thống gắn bó với cư dân vùng sông nước miền Tây nói chung và tỉnh Đồng Tháp nói riêng. Chà được tạo từ các nhánh cây khô, chủ yếu là tre, me nước và một số loại cây sẵn có tại địa phương, chất thành từng đống dưới sông, kênh, rạch. Xung quanh đống chà được đóng cọc cố định để tránh bị nước cuốn trôi, đồng thời tạo nơi trú ẩn cho cá, tôm sinh sống và phát triển. Mỗi đống chà thường có diện tích từ 20 - 40 m².

Người dân thường chất chà nơi nước sâu, gần vàm sông hay ngã ba, ngã tư sông. Khi chất chà xong, bà con thả nuôi lục bình để tạo bóng mát cho các loại thủy sản trú ngụ; thả các loại mồi dẫn dụ cá, tôm như cám rang, thức ăn công nghiệp…

Mỗi đống chà đều có người trông giữ, ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép, đặc biệt là đánh bắt bằng xung điện. Đây là “ngôi nhà” an toàn, thu hút nhiều loài cá vào ở, sinh sản và phát triển. Sau thời gian từ 2 đến 4 tháng, khi cá, tôm đã sinh trưởng và tập trung nhiều, người dân mới tiến hành bao lưới quanh đống chà và dỡ chà để thu hoạch. Cách làm này vừa tạo sinh kế cho người dân, vừa góp phần duy trì nguồn lợi thủy sản tự nhiên.

Việc dỡ chà thường được thực hiện vào thời điểm nước ròng (thủy triều xuống). Đây là lúc người dân có thể thu hoạch nhiều loại thủy sản như tôm càng xanh, cá trèn, cá lăng, cá trê và nhiều loài cá đồng khác. Do cần nhiều nhân công nên mỗi đợt dỡ chà thường có sự tham gia hỗ trợ của người thân, bà con lối xóm. Do đó, không chỉ là một phương thức khai thác thủy sản, dỡ chà còn là nét sinh hoạt cộng đồng gắn bó lâu đời của cư dân vùng sông nước Đồng Tháp.

Gắn bó với nghề chất chà, dỡ chà gần 30 năm, ông Nguyễn Văn Mạnh ở phường Hồng Ngự hiện sở hữu 7 đống chà và nhận dỡ chà thuê khi có thời gian. Theo ông Mạnh, đây là công việc đòi hỏi nhiều lao động, người tham gia phải biết bơi lặn và có kỹ năng bắt cá. Mỗi khi nhận dỡ chà thuê, ông tập hợp anh em trong nhóm để cùng thực hiện.

Trung bình, một đống chà cần khoảng 10 lao động và mất gần một ngày làm việc, từ 7 giờ sáng đến khoảng 15 giờ chiều, với nhiều công đoạn như bao lưới quanh đống chà, kéo các nhánh chà lên bờ, lặn bắt cá, tôm... Tùy quãng đường di chuyển và khối lượng công việc, mỗi lao động được trả từ 300.000 - 500.000 đồng/ngày.

Không chỉ mang lại sinh kế cho người dân, nghề dỡ chà còn được xem là một nét văn hóa đặc trưng của cư dân vùng sông nước Đồng Tháp. Từ giá trị đó, một số đơn vị, tổ chức đã đưa hoạt động trải nghiệm dỡ chà bắt cá vào các sản phẩm du lịch cộng đồng.

Theo ông Lê Phước Tánh, Chủ nhiệm Thuận Tân Hội quán (phường Cao Lãnh), do gần sông Tiền, dồi dào tôm cá, người dân địa phương chất chà thành đống ven sông để làm “nhà” cho cá, tôm trú ngụ rồi lâu lâu thu hoạch. Hội quán đã liên kết với các đơn vị liên quan và chủ các đống chà xây dựng mô hình du lịch trải nghiệm dỡ chà bắt cá, bước đầu được du khách đón nhận. Mô hình bước đầu nhận được sự quan tâm của du khách, góp phần quảng bá nét văn hóa truyền thống của cư dân vùng sông nước đến du khách gần xa, đồng thời tạo thêm việc làm và tăng thu nhập cho người dân.

Tiến sĩ Võ Văn Sơn, Giảng viên chính Khoa Văn hóa - Du lịch và Công tác xã hội (Trường Đại học Đồng Tháp) cho biết, dưới góc nhìn văn hóa, dỡ chà bắt cá không đơn thuần là một phương thức khai thác thủy sản mà còn là một nét văn hóa sinh thái đặc sắc của cư dân Đồng bằng sông Cửu Long.

Hoạt động phản ánh quá trình con người thích ứng với môi trường sông nước, tích lũy tri thức dân gian về con nước, tập tính của các loài cá và quy luật tự nhiên qua nhiều thế hệ. Dỡ chà còn mang tính cộng đồng rất rõ nét. Mỗi lần dỡ chà thường có sự tham gia, chia sẻ niềm vui và thành quả lao động của nhiều người, qua đó gắn kết tình làng nghĩa xóm và lưu giữ nét văn hóa đặc trưng của cư dân vùng sông nước.

Trong bối cảnh hiện nay, dỡ chà cần được bảo tồn như một di sản văn hóa dân gian gắn với khai thác thủy sản bền vững; đồng thời có thể phát triển thành sản phẩm du lịch trải nghiệm đặc trưng, góp phần quảng bá văn hóa và sinh kế của vùng Nam Bộ.