Theo Vụ Học sinh, sinh viên - Bộ Giáo dục và Đào tạo, hiện học sinh, sinh viên có xu hướng lựa chọn các ngành kinh tế - dịch vụ, ít quan tâm tới ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật, công nghệ, dẫn đến mất cân đối trong cơ cấu nhân lực. Đề án đào tạo nhân lực công nghệ cao đến năm 2035, tầm nhìn 2045 đặt mục tiêu tỷ lệ người học các lĩnh vực STEM (Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật, Toán học) đạt 40% vào năm 2035. Những năm gần đây, dù số sinh viên STEM tăng hơn 10% mỗi năm nhưng nhóm này chỉ chiếm khoảng 27-29% tổng sinh viên đại học cả nước, thấp so với các nước phát triển.

Trên thực tế, việc học các ngành khoa học cơ bản và công nghệ chiến lược đòi hỏi người học có nền tảng tốt, quá trình học dài, học phí cao, cơ hội việc làm ban đầu chưa rõ ràng nên khó thu hút người học nếu không có chính sách hỗ trợ hiệu quả. Đặc biệt, trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư và chuyển đổi số càng cần có chính sách thu hút mạnh mẽ hơn để khuyến khích người học chọn các ngành STEM.

Là một trong những cơ sở hàng đầu về đào tạo các ngành công nghệ kỹ thuật, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh có số sinh viên STEM chiếm đa số và mỗi năm tuyển hơn 7.000 sinh viên. Để tăng mạnh lượng thí sinh theo học ngành kỹ thuật, nhà trường có chính sách học bổng đa dạng như, năm 2024 dành hơn 60 tỷ đồng cấp học bổng cho sinh viên. Trường còn áp dụng cấp học bổng khuyến tài cho thí sinh trúng tuyển có tổng điểm cao; cấp học bổng cho sinh viên nữ vào học các ngành kỹ thuật; học bổng tài năng, học bổng do doanh nghiệp tài trợ…

Tiến sĩ Trần Thanh Thưởng, Trưởng phòng Tuyển sinh và Công tác sinh viên, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố cho biết, chi phí đào tạo các ngành STEM thường cao hơn do yêu cầu phòng thí nghiệm, thực hành, dự án... Trong đó, chương trình học theo dự án còn có thể tạo áp lực tài chính cho sinh viên. Vì vậy, học bổng và hỗ trợ học phí trở thành đòn bẩy quan trọng giúp sinh viên yên tâm theo học các ngành này.

Theo Tiến sĩ Trần Thanh Thưởng, Nhà nước và các trường cần tăng tỷ trọng ngân sách dành cho học bổng, miễn giảm học phí ở các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt, công nghệ chiến lược. Để nâng cao hiệu quả lâu dài của chính sách, học bổng nên được lồng ghép với các chương trình cố vấn học tập và hướng nghiệp; xây dựng cơ chế để sinh viên được chính sách hỗ trợ tài chính gắn bó với lĩnh vực này sau khi khi tốt nghiệp…

Từ nhu cầu thực tiễn và yêu cầu đặt ra của Nghị quyết 57-NQ/TW, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang xây dựng chính sách học bổng quốc gia cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược. Trong đó, nhiều chính sách như xét cấp học bổng, hỗ trợ sinh hoạt phí dành cho sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh theo học các ngành thuộc những lĩnh vực nêu trên đang được Bộ xây dựng.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, địa phương mạnh dạn đề xuất và được phê duyệt cơ chế đặc thù theo Nghị quyết số 98/2023/QH15, tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo; bao gồm các chính sách ưu đãi về lương, phúc lợi cho lãnh đạo khoa học công nghệ công lập; hỗ trợ dự án đổi mới sáng tạo khởi nghiệp; cơ chế thu hút nhân tài.

Trong kế hoạch thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW, UBND Thành phố định hướng xây dựng chiến lược 5 năm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, tầm nhìn đến năm 2045, trong đó triển khai đồng bộ các giải pháp tăng cường giáo dục và hướng nghiệp STEM/STEAM, thu hút học sinh giỏi theo học; xây dựng và triển khai chính sách phát hiện, bồi dưỡng tài năng STEM/STEAM từ sớm, quy hoạch, đầu tư nâng cấp, mở rộng hệ thống trường chuyên, trường năng khiếu về khoa học tự nhiên.

Thành phố tập trung đầu tư vào các lĩnh vực then chốt như, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học - y tế, công nghệ vật liệu mới, chuyển đổi số ngành Công thương - Logistics - Tài chính - Giáo dục; đồng thời thúc đẩy hình thành các trung tâm công nghệ liên ngành và cụm nghiên cứu - đổi mới sáng tạo chuyên sâu, có khả năng giải quyết bài toán thực tiễn của Thành phố.

Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Văn Được cho biết, xác định việc triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, Thành phố tập trung hoàn thiện thể chế và cơ chế chính sách đặc thù, tạo môi trường thuận lợi để khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thực sự trở thành động lực đột phá cho phát triển.

Nhiều mô hình sẽ được Thành phố ưu tiên thí điểm như: Quỹ đầu tư mạo hiểm từ ngân sách; cơ chế sử dụng quỹ phát triển khoa học công nghệ của doanh nghiệp; thương mại hóa kết quả nghiên cứu và hỗ trợ phòng thí nghiệm mở; thu hút nguồn lực xã hội... Những định hướng này là nền tảng để Thành phố Hồ Chí Minh tạo dựng lợi thế cạnh tranh mới, chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng bền vững và hiện đại, đóng vai trò đầu tàu cả nước trong phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.