Đến giữa thế kỷ XXI, khoa học có thể bước vào một giai đoạn biến đổi sâu sắc, với những tiến bộ mang tính nền tảng như năng lượng nhiệt hạch, trí tuệ nhân tạo tổng quát, khám phá vật chất tối hay thậm chí là sự hiện diện của con người trên Sao Hỏa. Đó là những viễn cảnh được phác họa trong bài phân tích đăng trên tạp chí Nature, khi nhìn về mốc năm 2050.

 

Theo nhà tương lai học Nick Bostrom, khả năng cao là vào năm 2050, phần lớn nghiên cứu khoa học sẽ do các hệ thống trí tuệ nhân tạo siêu thông minh thực hiện, thay vì con người. Ông cho rằng con người có thể vẫn làm khoa học như một sở thích, nhưng đóng góp thực chất sẽ rất hạn chế so với AI.

Tuy vậy, Nature cũng thừa nhận mọi dự báo dài hạn đều tiềm ẩn sai số. Các xu hướng hiện nay chỉ cho phép hình dung tương lai một cách thận trọng, trong bối cảnh khoa học chịu tác động mạnh từ công nghệ, chính trị, kinh tế và cả những biến cố khó lường.

Khí hậu nóng lên và những lựa chọn rủi ro

Một trong những viễn cảnh đáng lo ngại nhất là biến đổi khí hậu. Các nhà khoa học dự báo Trái Đất có thể vượt ngưỡng tăng nhiệt độ trung bình 2°C so với thời kỳ tiền công nghiệp trước năm 2040. Đến năm 2050, tranh cãi có thể không còn xoay quanh việc biến đổi khí hậu có tồn tại hay không, mà là liệu con người có nên can thiệp kỹ thuật để “làm mát” hành tinh, chẳng hạn bằng cách phun hạt phản xạ ánh sáng vào tầng khí quyển – một biện pháp chưa được kiểm chứng và tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Song song với đó là kịch bản lạc quan hơn: công nghệ thu giữ và loại bỏ CO₂ trực tiếp từ không khí có thể trở thành một ngành kinh doanh sinh lợi, biến khí nhà kính thành nguyên liệu cho nhiên liệu, nhựa hoặc dược phẩm.

Không gian và Sao Hỏa

Mốc 2050 cũng là thời điểm hấp dẫn cho các kế hoạch không gian dài hạn. Cơ quan Vũ trị châu Âu (ESA) đã bắt đầu kêu gọi ý tưởng cho các sứ mệnh khoa học đến năm 2050, từ thám hiểm sao chổi đến các thiết bị dò vật chất phản vật chất.

Riêng với Sao Hỏa, Tổng thống Mỹ Donald Trump từng nhấn mạnh mục tiêu đưa con người lên hành tinh đỏ trước năm 2050, trong khi SpaceX của tỷ phú Elon Musk đặt tham vọng sớm hơn. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cảnh báo các thách thức sinh học như bức xạ vũ trụ và tác động của vi trọng lực vẫn là rào cản lớn.

AI, vật lý và năng lượng nhiệt hạch

Trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đến năm 2050, AI có thể đạt trình độ đủ để thực hiện các nghiên cứu xứng đáng với giải Nobel. AI kết hợp với robot tự động có thể vận hành các “phòng thí nghiệm không ánh đèn”, hoạt động 24/7 mà không cần con người.

Vật lý và vũ trụ học cũng được kỳ vọng bứt phá nhờ cảm biến lượng tử và công nghệ laser siêu ngắn, giúp phát hiện những đối tượng nhỏ và mờ trong vũ trụ, từ đó làm sáng tỏ bản chất của vật chất tối và năng lượng tối. Một số nhà khoa học tin rằng đến năm 2050, năng lượng nhiệt hạch – vốn bị coi là “luôn còn 30 năm nữa” – có thể thực sự bước vào giai đoạn ứng dụng.

Những yếu tố bên ngoài khoa học

Tuy nhiên, bài viết lưu ý rằng tiến bộ khoa học không chỉ phụ thuộc vào công nghệ. Áp lực ngân sách và yêu cầu khoa học phải phục vụ mục tiêu ngắn hạn có thể làm suy yếu nghiên cứu cơ bản. Đồng thời, thiếu hụt dữ liệu – đặc biệt trong y sinh và sức khỏe tâm thần – có thể trở thành nút thắt lớn nếu không có sự tham gia rộng rãi của xã hội.

Nhìn chung, năm 2050 được xem là cột mốc vừa đủ xa để khơi gợi tầm nhìn dài hạn, nhưng cũng đủ gần để các quyết định hôm nay định hình tương lai khoa học. Như Nature nhận định, nhiều dự báo có thể sai, nhưng chính việc hình dung và tranh luận về tương lai mới là động lực thúc đẩy khoa học tiến lên.