Người dân di chuyển tại Nagoya, Nhật Bản. Ảnh: Kyodo/TTXVN

Khuôn khổ Kinh tế Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương vì sự thịnh vượng (IPEF) đã được công bố hồi tháng 5/2022 trong chuyến thăm đầu tiên của Tổng thống Mỹ Joe Biden tới châu Á.

Trong số 13 nước tham gia, Nhật Bản là quốc gia duy nhất thông báo sẽ tham gia cả 4 trụ cột của IPEF. Điều này khiến giới chuyên gia đặt ra một loạt câu hỏi: Tại sao Nhật Bản lại kiên quyết ủng hộ sáng kiến này của Mỹ? Liệu động thái chủ động này của Nhật Bản có làm tổn hại mối quan hệ song phương mong manh giữa Nhật Bản và Trung Quốc? Liệu IPEF mới thành lập có làm gián đoạn quá trình hội nhập kinh tế khu vực đang diễn ra hay không?

Năm 2021, thương mại song phương Nhật Bản-Trung Quốc đã đạt mức cao nhất trong 10 năm là 391,4 tỷ USD, và có hơn 30.000 công ty Nhật Bản hiện hoạt động tại Trung Quốc. Tuy nhiên, việc Nhật Bản dường như đang nhiệt tình áp dụng chiến lược Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương của Mỹ đã khiến Trung Quốc khó chịu.

Có một sự thừa nhận rộng rãi ở Nhật Bản rằng hầu hết các nước châu Á-Thái Bình Dương nhận định IPEF - một thỏa thuận thương mại không hứa hẹn về khả năng tiếp cận thị trường Mỹ - là không đủ hấp dẫn để có tác động tức thì đến thương mại khu vực.

Tuy nhiên, những tiếng nói chủ đạo từ bên trong chính phủ và cộng đồng doanh nghiệp Nhật Bản cho rằng nước này nên tích cực tham gia IPEF với hy vọng thỏa thuận này sẽ là "bàn đạp" để Mỹ tham gia trở lại Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). IPEF cũng sẽ giúp tăng cường quan hệ đối tác kinh tế Mỹ-Nhật.

Nhật Bản nhanh chóng gia nhập liên minh do Mỹ dẫn dắt để áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với Nga vào tháng 2/2022. Quyết định của Nhật Bản được cho là do những quan ngại về an ninh trong nước khi phải đối mặt với Trung Quốc.

Mặc dù Trung Quốc chỉ trích chính sách của Nhật Bản, nhưng nước này đã đưa ra những yêu cầu tương đối hợp lý đối với "xứ hoa anh đào". Thay vì yêu cầu Nhật Bản thay đổi đáng kể chính sách đối ngoại của mình, Trung Quốc kêu gọi Nhật Bản cân bằng tốt hơn mối quan hệ với Mỹ và Trung Quốc, và phát triển thương mại song phương.

Trái ngược với những lo ngại phổ biến rằng IPEF sẽ dẫn đến sự tách rời của các nền kinh tế châu Á, chủ nghĩa kinh tế khu vực sẽ tiếp tục đạt được động lực ở châu Á-Thái Bình Dương. Trong khi IPEF là một khuôn khổ thương mại để nâng cao vai trò lãnh đạo kinh tế của Mỹ, thì Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) lại được cả Nhật Bản và Trung Quốc ủng hộ.

Sự ra mắt của IPEF kể từ đó đã thúc đẩy Trung Quốc dành nhiều nguồn lực ngoại giao hơn cho RCEP. Mặc dù IPEF có thể chỉ có tác dụng hạn chế đối với việc kiềm chế Trung Quốc, nhưng chính sách "Không COVID" và những "tai ương" kinh tế đã làm xói mòn đáng kể niềm tin kinh doanh của toàn cầu đối với nước này.

Kết quả khảo sát của Phòng Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản cho thấy 14% các công ty Nhật Bản hoạt động tại Thượng Hải đang tìm cách "giảm hoặc hoãn" các khoản đầu tư trong tương lai vào nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Tâm lý này tương đối "ôn hòa" so với kết quả của một cuộc khảo sát khác của Phòng Thương mại Liên minh châu Âu, trong đó cho thấy chính sách "Trung Quốc+1" - tránh chỉ đầu tư vào Trung Quốc bằng cách đa dạng hóa sang các nước khác - được các công ty Nhật Bản theo đuổi từ lâu sẽ tăng tốc.

Nhiều người tin rằng thành công của IPEF phụ thuộc vào các nước thuộc Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) - nhưng trên thực tế, điều này phụ thuộc vào Trung Quốc, nền kinh tế và chính sách đối ngoại của nước này.

Sự ủng hộ của Nhật Bản đối với IPEF sẽ giúp thỏa thuận này có được sức hút ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, nhưng sẽ không ảnh hưởng lớn đến mối quan hệ lâu đời Nhật Bản-Trung Quốc./.