Quá trình này mở ra cơ hội sinh kế mới, song cũng đặt ra không ít áp lực lên người dân - những chủ thể trực tiếp gìn giữ các nếp nhà cổ hàng trăm năm tuổi.

Từ ruộng đồng sang du lịch

Theo nhiều hộ dân tại làng cổ Đường Lâm, du lịch không phải là câu chuyện mới. Khoảng hơn hai thập kỷ trước, khi làng được xếp hạng di sản, người dân bắt đầu chuyển dần từ sản xuất nông nghiệp sang làm du lịch. “Ngày trước làm lúa nước là chính, giờ chuyển sang du lịch cũng đã hai chục năm rồi,” ông Hà Tiến Thể, chủ một căn nhà cổ hơn 400 năm tuổi, cho biết.

Du khách nước ngoài trải nghiệm làm tương tại Nhà cổ Thể Tiến

Tuy nhiên, trong thời gian dài, du lịch Đường Lâm chủ yếu dừng ở hình thức tham quan ngắn ngày. Du khách đến chụp ảnh, tìm hiểu kiến trúc rồi rời đi, mức chi tiêu thấp, lợi ích kinh tế mang lại cho người dân không đáng kể. Các sản phẩm truyền thống như chè lam, kẹo lạc, tương làng chủ yếu mang tính tự phát, tiêu thụ nhỏ lẻ.

Đổi mới là điều tất yếu

Sau đại dịch COVID-19, xu hướng du lịch cộng đồng, trải nghiệm văn hóa bản địa gia tăng. Nhiều hộ dân tại Đường Lâm đã chủ động cải tạo nhà cổ, kết hợp làm homestay, mở rộng các hoạt động trải nghiệm như làm tương, nấu bánh truyền thống, ăn cơm quê.

Bên cạnh không gian ở, các dịch vụ trải nghiệm được phát triển mạnh: bữa cơm nhà quê với bánh tẻ, gà mía; lớp học làm bánh; trải nghiệm làm nông; đạp xe qua đường làng; nghe các bậc cao niên kể chuyện về cách dựng nhà bằng đá ong - tất cả tạo nên sức hút khó tìm ở các khu du lịch hiện đại. Chính quyền địa phương cũng tạo điều kiện thông qua hỗ trợ vay vốn ưu đãi, tập huấn nông thôn mới, chuyển đổi số trong du lịch và cơ chế khuyến khích người dân tham gia sâu vào hoạt động du lịch. 

Theo người dân, mô hình này giúp tăng thời gian lưu trú, tạo thêm việc làm tại chỗ và góp phần duy trì các nghề truyền thống. Thu nhập của người dân tăng lên, nhiều hộ từ chỗ thuần nông đã chuyển sang làm dịch vụ, có gia đình thu nhập cao gấp 3 - 5 lần trước đây. Những gian nhà cổ được “hồi sinh” nhờ có kinh phí tu sửa, tiếp tục giữ gìn giá trị văn hóa cha ông. “Du lịch mang lại công ăn việc làm, nhưng nếu không làm tốt thì cũng không tồn tại được,” ông Hà Tiến Thể nhận định.

Trách nhiệm bảo tồn

Tuy nhiên, đi kèm cơ hội là áp lực lớn lên đời sống gia đình. Nhà cổ vốn có diện tích hạn chế, nay phải đón lượng khách lớn, sinh hoạt riêng tư bị xáo trộn. “Giờ giấc ăn ngủ đảo lộn, gần như không có ngày nghỉ,” ông Thể cho biết.

Lượng lớn du khách đến tham quan làng cổ Đường Lâm

Một vấn đề nổi lên là sự mất cân đối giữa trách nhiệm bảo tồn và khả năng tạo thu nhập. Người dân vừa phải giữ gìn nguyên trạng kiến trúc, vừa phải đầu tư nhân lực, thời gian để phục vụ khách. Trong khi đó, nguồn thu từ du lịch không ổn định, phụ thuộc lớn vào mùa vụ và lượng khách.

“Không thể ngồi chờ hỗ trợ,” ông Thể chia sẻ. “Muốn sống được thì phải tự vận động, tự làm nghề. Nhân dân và Nhà nước phải cùng làm.” Từ thực tế trên, nhiều hộ dân kiến nghị cần có chính sách hỗ trợ mang tính căn cơ hơn, đặc biệt là quỹ đất giãn dân cho các gia đình nhà cổ, tạo điều kiện ổn định đời sống sinh hoạt và học tập của con cháu. Bên cạnh đó, việc hỗ trợ đầu ra cho sản phẩm làng nghề, nâng cao năng lực quản lý du lịch cộng đồng cũng được xem là yếu tố then chốt.

Đường Lâm đang ở thời điểm bản lề của quá trình chuyển đổi. Du lịch cộng đồng mở ra hướng đi mới, nhưng để bền vững, cần sự đồng hành chặt chẽ giữa người dân - chính quyền - doanh nghiệp. Khi sinh kế được đảm bảo, việc bảo tồn di sản mới thực sự có nền tảng lâu dài.