Độc đáo làng nghề làm hương đen Văn Quan: Nghề lạ, vị xưa

Được kết tinh từ nhựa trám và than (tro của cây vừng và đỗ tương), hương đen Văn Quan (xã Diên Hà, Hưng Yên) nức tiếng xa gần bởi mùi thơm nồng nàn, thuần khiết. Nghề làm hương không chỉ mang lại sinh kế bền vững cho bà con địa phương mà còn góp phần gìn giữ và phát triển nghề truyền thống của quê hương.

*Độc đáo nghề làm hương

Trong gian bếp nhỏ của gia đình, bà Ngô Thị Luyên ở thôn Văn Quan, xã Diên Hà đang tỉ mỉ trổ tài se hương đen trước ống kính của những vị khách nước ngoài. Đôi bàn tay bà thoăn thoắt se những nén hương đều tăm tắp khiến du khách không khỏi trầm trồ thích thú. Với bà Luyên, mỗi nén hương không đơn thuần là sinh kế mà còn là kết tinh của tâm huyết trong việc giữ gìn nghề truyền thống của quê hương.

Ở tuổi 54, bà Luyên đã có gần 40 năm gắn bó với nghề. Ký ức của bà gắn liền với mùi nhựa trám nồng nàn và đôi bàn tay lúc nào cũng nhuộm màu đen bóng. Bà Luyên cho biết, nghề làm hương đen tuy không nặng nhọc nhưng lại vô cùng kỳ công. Mọi công đoạn đều được thực hiện tỉ mỉ, từ khâu chọn nhựa trám, bột than đến từng sợi tăm để giữ đúng mùi thơm đặc trưng của hương Văn Quan. Dù cầu kỳ là vậy, nhưng dụng cụ làm nghề lại rất đơn giản, chỉ gồm chiếc bàn nhỏ và chiếc thớt gỗ nhẵn mịn để người thợ se nên những nén hương thơm.

Khác biệt với nhiều nơi, hương đen Văn Quan được những người thợ se hoàn toàn trên thớt gỗ. “Thớt hương từ lâu đã trở thành cách gọi thân thuộc, gắn liền với mỗi hộ làm nghề nơi đây. Kỹ thuật độc đáo này đòi hỏi sự nhịp nhàng và cảm nhận tinh tế từ đôi bàn tay để nén hương vừa chắc, vừa mịn, giữ trọn vẻ mộc mạc đặc trưng”, bà Luyên cho biết.

Hằng ngày, bên chiếc thớt gỗ bóng nhẵn theo năm tháng, những người thợ nơi đây miệt mài se hương với đôi bàn tay luôn nhuốm màu đen óng từ nhựa trám và than. Dù máy móc đã được áp dụng rộng rãi để nâng cao năng suất, nhiều hộ dân vẫn quyết tâm duy trì cách làm thủ công để bảo giữ vẹn nguyên mùi thơm thanh khiết của thảo mộc tự nhiên.

Hương đen Văn Quan từ lâu đã nức tiếng nhờ sự giao hòa giữa nhựa trám và bột than. Với hơn 40 năm trong nghề, ông Phạm Văn Sỹ (thôn Văn Quan, xã Diên Hà) hiểu rằng linh hồn nén hương nằm ở sự thuần khiết, tuyệt đối không hóa chất. “Để hương được thanh sạch, thân cây vừng và đỗ tương đốt thành tro rồi nghiền thành bột mịn. Điểm khác biệt nằm ở khâu trộn nhựa trám với bột than, qua quá trình nhào nghiền kỹ lưỡng để đạt độ dẻo quánh. Nhờ nguyên liệu thuần túy từ đất trời, khi bén lửa, nén hương tỏa mùi nồng nàn, trầm ấm với làn khói thanh nhẹ, không gây cay mắt hay ám đen không gian thờ tự”, ông Sỹ chia sẻ.

Làng nghề hương Văn Quan đang chuyển mình mạnh mẽ khi kết hợp bí quyết gia truyền cùng công nghệ hiện đại. Việc đưa máy móc vào sản xuất và đa dạng hóa sản phẩm với cả hương đen lẫn hương vàng không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn đưa thương hiệu Văn Quan vươn xa.

*Xây dựng thương hiệu cho làng hương Văn Quan

Giữa nhịp sống hiện đại, làng nghề làm hương Văn Quan phải đối mặt với bài toán nan giải về thiếu hụt lao động và thị trường tiêu thụ. Do đặc thù làm hương thủ công, năng suất chưa cao, thu nhập còn khiêm tốn khiến phần lớn lớp trẻ lựa chọn ly hương, tìm đến các khu công nghiệp hay thành phố lớn để mưu sinh. Vì thế, trong làng giờ đây chủ yếu chỉ còn những người lớn tuổi vẫn miệt mài giữ lửa nghề.

Tuy nhiên, tại những xưởng sản xuất tâm huyết như của bà Nguyễn Thị Mai (thôn Văn Quan, xã Diên Hà) ngọn lửa nghề làm hương đen chưa bao giờ tắt. Với quy mô ngày càng mở rộng, cơ sở của bà không chỉ phát triển kinh tế gia đình mà còn tạo việc làm, thu nhập ổn định cho hàng chục lao động địa phương. Bà Mai khẳng định, giữ nghề hương là giữ lấy cái gốc của làng, vì thế gia đình bà luôn nỗ lực duy trì sản xuất để tiếp nối truyền thống và giúp chị em có công việc ổn định ngay tại quê nhà. Điều đáng mừng là những người con của bà cũng đã quyết tâm gắn bó, tiếp nối nghề truyền thống của gia đình.

Bà Nguyễn Thị Huế (thôn Văn Quan, xã Diên Hà) chia sẻ, dù đã có 14 năm gắn bó với xưởng làm hương nhưng bà vẫn thấy công việc này rất phù hợp với sức khỏe. Nhờ đó, những người thợ như bà Huế vừa có thêm thu nhập, vừa có thể tiếp tục gắn bó với nghề truyền thống của quê mình.

Được công nhận là làng nghề truyền thống từ năm 2003, hiện nay, làng Văn Quan có khoảng 300 hộ dân đang duy trì và phát triển nghề làm hương. Để thích nghi với thị trường, nhiều gia đình đã chủ động thành lập doanh nghiệp, mở rộng kênh tiêu thụ. Tuy nhiên, bài toán về đầu ra ổn định và xây dựng thương hiệu đang đặt ra nhiều thách thức cho làng nghề.

Ông Ngô Văn Chuyên, Bí thư Chi bộ thôn Văn Quan cho biết, bà con rất mong muốn nhận được sự hỗ trợ từ các cấp, ngành trong việc xây dựng và bảo hộ thương hiệu. Đây chính là "đòn bẩy" quan trọng để nâng cao giá trị sản phẩm. Bởi việc khẳng định thương hiệu lúc này trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết để đưa hương đen Văn Quan trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc.

Chia sẻ về định hướng phát triển làng nghề làm hương Văn Quan, Phó Chủ tịch UBND xã Diên Hà Đinh Công Chuyển cho biết, địa phương luôn sát cánh cùng người dân để bảo tồn và phát triển quy mô sản xuất. Thời gian tới, xã sẽ tập trung hỗ trợ người dân xây dựng thương hiệu, tiếp cận các chính sách ưu đãi để nâng tầm chất lượng sản phẩm, đưa hương đen Văn Quan khẳng định vị thế vững chắc trên bản đồ làng nghề của Hưng Yên. Bên cạnh đó, việc gắn kết sản xuất với du lịch văn hóa trải nghiệm sẽ là hướng đi mới, vừa giúp quảng bá sản phẩm rộng rãi, vừa tạo thêm động lực phát triển cho kinh tế địa phương.

Sự khởi sắc của làng nghề hương đen Văn Quan hôm nay là thành quả từ những nỗ lực không ngừng nghỉ của người dân trong việc giữ lửa nghề truyền thống. Bên cạnh sự tâm huyết của những người thợ, chính quyền địa phương cũng đang tích cực chung tay hỗ trợ thông qua các chính sách quảng bá thương hiệu và tạo điều kiện cho các hộ sản xuất mở rộng quy mô. Sự đồng hành này không chỉ bảo tồn trọn vẹn giá trị làng nghề, mà còn tạo bệ phóng để hương Văn Quan khẳng định vị thế và vươn xa hơn trên thị trường.