Việc Chính phủ chính thức phê duyệt Đề án thí điểm xây dựng cửa khẩu thông minh tại cặp Cửa khẩu quốc tế Móng Cái của tỉnh Quảng Ninh (Việt Nam) – Đông Hưng (Trung Quốc) không chỉ đánh dấu một bước ngoặt về công nghệ, mà còn thể hiện quyết tâm chính trị cao nhất trong việc hiện thực hóa các cam kết chiến lược giữa hai quốc gia, mở ra thời kỳ mới cho hoạt động biên mậu.

Sự đồng thuận chiến lược

Ngày 26/01/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Bùi Thanh Sơn ký ban hành Quyết định số 164/QĐ-TTg, Phê duyệt Đề án thí điểm xây dựng cửa khẩu thông minh tại cặp cửa khẩu quốc tế Móng Cái (Việt Nam) - Đông Hưng ( Trung Quốc). Quyết định này chính thức đặt nền móng pháp lý cho mô hình cửa khẩu thông minh đầu tiên tại Quảng Ninh. Đây là kết quả của một quá trình tư duy dài hạn, bám sát phương châm "Hai hành lang, một vành đai" và sáng kiến "Vành đai và Con đường".

Cửa khẩu thông minh Móng Cái được xây dựng trên nền tảng công nghệ 4.0, với hạt nhân là sự kết nối dữ liệu xuyên biên giới. Tầm nhìn của đề án không chỉ dừng lại ở việc hiện đại hóa một điểm thông quan, mà là xây dựng một "cửa ngõ số" vươn tầm khu vực.

Lợi ích vượt trội của mô hình này được cụ thể hóa bằng những con số "biết nói". Khi đi vào vận hành, thời gian thông quan dự kiến sẽ được rút ngắn xuống chỉ còn từ 4 đến 6 giờ, thay vì phải chờ đợi 1 -2 ngày như phương thức truyền thống. Đặc biệt, chi phí bến bãi, vận chuyển và các dịch vụ logistics phụ trợ sẽ giảm từ 30 - 40%.

Điểm nhấn công nghệ đắt giá nhất chính là việc vận hành hệ thống xe tự hành không người lái thông minh (IGV) trên nền tảng mạng 5G và định vị vệ tinh. Những chiếc xe này có khả năng hoạt động 24/7, giúp dòng chảy hàng hóa – đặc biệt là nông sản tươi sống và linh kiện điện tử – được lưu thông liên tục, không tiếp xúc, bảo đảm an toàn tuyệt đối ngay cả trong những điều kiện khắc nghiệt nhất như thiên tai hay dịch bệnh.

Sự đồng thuận của Chính phủ thể hiện rõ nét qua việc giao quyền chủ động cho Quảng Ninh nhưng vẫn đảm bảo sự đồng hành sát sao của các Bộ, ngành Trung ương. Quyết định của Thủ tướng nêu rõ: Việc triển khai phải đảm bảo tính đồng bộ tuyệt đối về hạ tầng và quy hoạch với phía Trung Quốc. Đây là thông điệp mạnh mẽ về một nền kinh tế mở, nơi biên giới không còn là rào cản mà là "vùng đệm" động lực cho sự phát triển bền vững.

Vai trò "nhạc trưởng" của Quảng Ninh

Được xác định là đơn vị chủ trì, tỉnh Quảng Ninh đã xây dựng một lộ trình triển khai quyết liệt với tổng mức đầu tư dự kiến hơn 4.500 tỷ đồng. Kế hoạch được chia làm hai giai đoạn then chốt: Giai đoạn 1 (năm 2026) tập trung nâng cấp cơ sở hạ tầng hiện hữu tại cầu Bắc Luân I và Bắc Luân II. Trọng tâm là lắp đặt các thiết bị vận hành xe IGV, hệ thống e-Gate (cổng kiểm soát tự động) sử dụng sinh trắc học nhận diện khuôn mặt và vân tay. Đồng thời, xây dựng Trung tâm điều hành thông minh (IOC) để tích hợp dữ liệu từ tất cả các lực lượng chức năng.

Giai đoạn 2 (2027 – 2030) mở rộng ranh giới cửa khẩu, hình thành các phân khu chức năng chuyên sâu như trung tâm logistics công nghệ cao, khu thương mại điện tử xuyên biên giới và các phòng Lab kiểm nghiệm đạt tiêu chuẩn quốc tế ngay tại biên giới. Mục tiêu đến năm 2030, năng lực thông quan tại Móng Cái sẽ tăng gấp 3 lần so với hiện nay.

Tuy nhiên, việc triển khai một mô hình chưa từng có tiền lệ chắc chắn sẽ gặp không ít rào cản về cơ chế pháp lý, quy chuẩn kỹ thuật và nguồn vốn. Để tháo gỡ "nút thắt" này, Chính phủ đã chỉ đạo các Bộ: Công an, Quốc phòng, Tài chính, Công Thương và Ngoại giao chủ động phối hợp với địa phương để xử lý các vướng mắc phát sinh.

Một trong những giải pháp đột phá là việc đa dạng hóa nguồn vốn, trong đó nhấn mạnh vai trò của xã hội hóa. Quảng Ninh sẽ kêu gọi các doanh nghiệp logistics hàng đầu tham gia đầu tư vào hệ thống bến bãi và thiết bị vận hành. Sự kết hợp giữa quản lý nhà nước và năng lực quản trị của tư nhân được kỳ vọng sẽ tạo ra một động lực cộng hưởng mạnh mẽ.

Ngoài ra, việc liên thông dữ liệu hải quan và công nhận kết quả kiểm định lẫn nhau giữa Việt Nam và Trung Quốc cũng đang được các bộ, ngành tích cực đàm phán, nhằm hiện thực hóa cơ chế "Một cửa, một lần dừng", giúp giảm thiểu tối đa các thủ tục hành chính chồng chéo.

Cửa khẩu thông minh Móng Cái không chỉ đơn thuần là bài toán kinh tế của một địa phương, mà là công cụ để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, khẳng định vị thế của Khu kinh tế cửa khẩu Móng Cái là "điểm hội tụ" của dòng chảy thương mại giữa ASEAN và Trung Quốc.

Khi những làn xe IGV đầu tiên lăn bánh và những cổng e-Gate tự động mở ra, đó cũng là lúc một chương mới của kinh tế biên mậu bắt đầu. Với sự chỉ đạo sát sao của Chính phủ và sự nhập cuộc quyết liệt của Quảng Ninh, "siêu cửa khẩu" thông minh Móng Cái chắc chắn sẽ trở thành biểu tượng của sự đổi mới, minh bạch và phát triển bền vững nơi địa đầu Tổ quốc.