Luật Đường sắt 2025 và Nghị quyết 188/2025/QH15 thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt để phát triển hệ thống mạng lưới đường sắt đô thị tại thành phố Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh đang mở ra nhiều cơ hội thúc đẩy chuyển đổi số trong phát triển, vận hành và bảo trì hệ thống đường sắt đô thị. Tuy vậy, cơ hội cũng đi kèm với thách thức, đặc biệt là vấn đề nguồn nhân lực, hợp tác chuyển giao công nghệ, làm chủ và tự chủ công nghệ, phát triển nền công nghiệp nội địa để đáp ứng nhu cầu chuyển đổi số.

Theo Chủ tịch HĐTV Hà Nội Metro Khuất Việt Hùng, chuyển đổi số không chỉ là xu thế mà còn là nền tảng và động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Tại Hà Nội Metro, các bước chuyển đổi số đang được triển khai từng phần trong công tác quản lý, vận hành và bảo trì hệ thống đường sắt đô thị.

"Hà Nội Metro đánh giá đây là quá trình dài hạn, đòi hỏi đầu tư đồng bộ từ hạ tầng dữ liệu đến phát triển phần mềm và năng lực nhân lực. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một hệ thống vận hành thống nhất, thông minh và có khả năng kế thừa khi các tuyến đường sắt mới được đưa vào hoạt động", Chủ tịch HĐTV Hà Nội Metro nhấn mạnh.

Hà Nội đang trong quá trình phát triển mạnh mẽ hệ thống đường sắt đô thị để giải quyết các thách thức về ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường và đô thị hóa bền vững. Vậy nên, chuyển đổi số là yêu cầu bắt buộc, nhất là với doanh nghiệp 100% vốn nhà nước. Vấn đề đặt ra là cần ưu tiên chuyển đổi số ở những khâu nào: Quản lý, vận hành, bảo trì trang thiết bị - đoàn tàu, khai thác hạ tầng hay nâng cao trải nghiệm khách hàng.

Theo ông Jitaek Oh, Nghiên cứu viên trưởng tại Viện Nghiên cứu Đường sắt Hàn Quốc (KRRI), Hàn Quốc đã xây dựng 16 bộ tiêu chuẩn quốc gia cho 4 lĩnh vực hỗ trợ việc thực hiện chuyển đổi số và bản sao số trên toàn bộ lãnh thổ quốc gia. Các tiêu chuẩn này đảm bảo sự đồng bộ và hiệu quả sử dụng thông tin/dữ liệu số giữa các lĩnh vực khác nhau, nhằm dự báo và giải quyết nhiều vấn đề thực tiễn trong môi trường ảo.

Đối với Việt Nam, các bộ tiêu chuẩn cũng có thể hỗ trợ quá trình số hóa toàn bộ lãnh thổ quốc gia của Việt Nam. Tuy nhiên, các nội dung cụ thể về đường sắt sẽ được xây dựng, điều chỉnh và bổ sung trong tương lai.

Đối với Hàn Quốc, tại các doanh nghiệp đường sắt, các hệ thống tích hợp như KOVIS (Korail) và SAMBA (Seoul Metro)… đã thay thế quy trình giấy tờ bằng quy trình số, giúp tin học hóa và tự động hóa hoạt động vận hành. Những hệ thống này hiện đóng vai trò quan trọng trong các sáng kiến chuyển đổi số và xây dựng mô hình bản sao số.

Đối với tuyến đường sắt Cát Linh - Hà Đông đang tiến gần đến giai đoạn đại tu đầu tiên, ông Đoàn Vĩnh Khôi, Phó Tổng Giám đốc Trung tâm Đại tu Vận hành Metro Thâm Quyến (Trung Quốc) cho rằng có nhiều mô hình hợp tác để triển khai bảo trì gắn với đào tạo thực tế và chuyển giao công nghệ.

Theo đại diện Metro Thâm Quyến, trước hết cần chuyển giao trình độ thông qua hợp tác với các trường đại học. Hiện nay việc tìm kiếm, mở rộng hợp tác với các trường đại học rất cần thiết.

Về quản lý dự án chung phải có điều kiện nền tảng, đặc biệt là hệ thống thông tin phải được ghi chép đầy đủ, cẩn thận. Metro Thâm Quyến đang triển khai cùng nhiều đối tác quốc tế về quản lý hệ thống và hoàn toàn có thể hỗ trợ Hà Nội Metro.

"Tuy vậy, không thể có một công cụ duy nhất khi làm việc với nhiều nhà thầu khác nhau. Do vậy, điều quan trọng đầu tiên là chia sẻ kinh nghiệm và xác định nhu cầu của từng nhóm để xây dựng định hướng phù hợp cho tương lai", đại diện Metro Thâm Quyến gợi mở.

Theo kinh nghiệm của Thái Lan, ông Supapat Pipatanagul, Giám đốc Bộ phận Bảo trì hệ thống đường sắt, phòng Điều hành của Cơ quan Giao thông nhanh đại chúng Thái Lan (MRTA) cho biết đang triển khai Hệ thống quản lý bảo trì bằng máy tính (CMMS) và Hệ thống giám sát và chẩn đoán tình trạng tài sản (ACMDS). 

Theo đó, CMMS là công cụ phần mềm quản lý toàn bộ quy trình bảo trì của hệ thống đường sắt. ACMDS là giải pháp theo dõi tình trạng thiết bị theo thời gian thực bằng cảm biến và phân tích dữ liệu. ACMDS có thể tích hợp với CMMS để tự động tạo yêu cầu công việc và theo dõi tiến độ xử lý. 

Chuyển đổi số thông qua áp dụng ACMDS giúp giảm thời gian gián đoạn hoạt động đột xuất bởi các hư hỏng tiềm ẩn được phát hiện và xử lý trước khi làm phát sinh sự cố, cho phép lập kế hoạch bảo trì hợp lý. Đồng thời, giảm chi phí bảo trì bởi hoạt động bảo trì chỉ được thực hiện khi thực sự cần thiết (dựa trên tình trạng), tránh công việc không cần thiết hoặc sửa chữa khẩn cấp tốn kém. 

ACMDS còn giúp nhận diện sớm các rủi ro từ thiết bị trước khi chúng trở nên nghiêm trọng, góp phần duy trì môi trường làm việc an toàn hơn. Việc áp dụng giải pháp này giúp nâng cao hiệu quả vận hành bởi các thông tin phân tích dựa trên dữ liệu giúp đưa ra quyết định chính xác hơn và đảm bảo hoạt động trơn tru, tin cậy. 

Chủ tịch HĐTV Hà Nội Metro Khuất Việt Hùng đánh giá, đây là những bài học để Hà Nội Metro từng bước làm chủ quá trình vận hành, bảo trì; đồng thời hoàn thiện mô hình hợp tác giữa các doanh nghiệp quốc tế, cũng như cách thức học tập, áp dụng công nghệ, nhằm hướng đến một mô hình doanh nghiệp giao thông công cộng hoạt động hiện đại, minh bạch và có khả năng mở rộng trong tương lai.

Hiện công tác chuyển đổi số là chìa khóa quan trọng để tự động hóa quy trình, chuẩn hóa quản lý vận hành, đồng thời tăng khả năng dự báo và xử lý sự cố trong hoạt động đường sắt đô thị. Việc áp dụng các nền tảng số giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất, giảm phụ thuộc vào quy trình thủ công và đảm bảo an toàn khai thác ở mức cao hơn.