Một trong những lĩnh vực cần được ưu tiên thực hiện để hiện đại hóa ngành hải quan Việt Nam hướng tới sự chuyên nghiệp, hoạt động hiệu quả trong giai đoạn 2021-2030, chính là tiếp tục đơn giản hóa các thủ tục hành chính. Khoảng 79,5% trong tổng số gần 3.700 doanh nghiệp tham gia điều tra, khảo sát của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã đồng tình với yêu cầu này và coi đây chính là điểm tựa giúp ngành xuất nhập khẩu có sự bứt phá trong tương lai gần, đặc biệt là sau dịch COVID-19.

Cùng với việc tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin; tăng cường công khai, minh bạch và quan hệ đối tác giữa doanh nghiệp và hải quan... thì việc đơn giản hóa các thủ tục hành chính, tạo thuận lợi thương mại tối đa đang ngày càng nhận được sự quan tâm lớn của hầu hết các doanh nghiệp trong lĩnh vực xuất nhập khẩu; đặc biệt trong bối cảnh khó khăn chung của nền kinh tế  trước những áp lực ngày càng căng thẳng của đại dịch COVID-19.   

Theo đánh giá của ông Vũ Tiến Lộc, Chủ tịch VCCI, trong 10 năm qua, thủ tục hành chính xuất nhập khẩu đã có những bước chuyển mình đáng ghi nhận. Đã có nhiều cải cách được thực hiện để tạo thuận lợi thương mại cho doanh nghiệp, hỗ trợ hiệu quả cho quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của đất nước. Việc cải cách, đơn giản hóa các thủ tục hành chính hải quan còn nhằm hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật trong lĩnh vực này; đồng thời, giúp cải thiện hiệu quả việc thực thi, đáp ứng lòng mong mỏi của cộng đồng doanh nghiệp. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều dư địa để các đơn vị giải quyết thủ tục xuất nhập khẩu cần thay đổi. Trước hết nhằm mục tiêu cải thiện kết quả đánh giá mức độ hài lòng chung của doanh nghiệp

So sánh kết quả khảo sát của VCCI trong năm 2020 với năm 2015, ông Đậu Anh Tuấn, Trưởng Ban Pháp chế (VCCI) cho hay, ngày càng có nhiều doanh nghiệp đánh giá cao việc dễ dàng tuân thủ các thủ tục hành chính về xuất nhập khẩu.

Mặc dù vậy, vẫn còn tình trạng quy định hoặc chính sách pháp luật thường xuyên thay đổi gây nhiều khó khăn cho doanh nghiệp khi làm thủ tục thông quan. Ông Tuấn cho biết, có 24,2% doanh nghiệp từng thực hiện thủ tục kiểm tra hồ sơ và 10,3% doanh nghiệp thực hiện thủ tục kiểm tra thực tế hàng hóa cho biết gặp tình trạng này.

Phổ biến nhất và phản ánh nhiều nhất lại là các doanh nghiệp chuyên cung cấp dịch vụ logistics và đại lý hải quan. Ngoài ra, còn có các khó khăn phổ biến khác như doanh nghiệp phải in và nộp tờ khai, giấy tờ khác không thuộc hồ sơ hải quan khi làm thủ tục hay sự phối hợp chưa đồng bộ giữa cơ quan hải quan và các cơ quan liên quan và thời gian xử lý hồ sơ hải quan lâu hơn so với quy định thông thường. Dù vậy, điểm rất tích cực là tỷ lệ doanh nghiệp gặp các khó khăn kể trên đều giảm đáng kể trong khảo sát năm 2020 so với kết quả khảo sát năm 2018.

Ông Tuấn còn cho biết, đối với thủ tục kiểm tra sau thông quan, mỗi doanh nghiệp hầu như đều phải thực hiện 1 năm/1 lần và trở ngại điển hình mà họ gặp phải là thời gian kiểm tra bị kéo dài hơn quy định hoặc các lô hàng bị kiểm tra trùng lặp. Tình trạng này diễn ra nhiều nhất với nhóm doanh nghiệp dịch vụ logistics và đại lý hải quan.

Thêm vào đó, tình trạng kiểm tra lại những lô hàng đã được kiểm tra sau thông quan cũng xảy ra khá thường xuyên với các doanh nghiệp chế xuất và doanh nghiệp kinh doanh xuất nhập khẩu. Nhóm doanh nghiệp này thường gặp tình trạng bị yêu cầu cung cấp thông tin giấy tờ ngoài quy định và nội dung kiểm tra chồng chéo, trùng lặp. Nếu so sánh với kết quả năm 2018, tình trạng chồng chéo, trùng lặp và kéo dài thời gian kiểm tra hơn so với quy định đã có chuyển biến tích cực hơn, song vẫn cần nỗ lực cải thiện để thay đổi.

Theo ông Tuấn, vẫn tồn tại tình trạng doanh nghiệp gặp khó khăn khi xác định mã số HS hoặc tuân thủ thủ tục tham vấn xác định trị giá hải quan. Đối với thủ tục kiểm tra, xác định mã số HS, doanh nghiệp gặp khó khăn nhiều hơn ở giai đoạn trước khi khai hải quan.

Khác với các giai đoạn khai hải quan, trong thông quan và sau thông quan, tỷ lệ doanh nghiệp gặp khó khăn ở giai đoạn trước khi khai hải quan để xác định mã số HS không những không giảm so với kết quả năm 2018 mà còn tăng lên trong năm 2020. Trong khi đó, đối với thủ tục tham vấn xác định trị giá hải quan, giai đoạn khai hải quan và trong thông quan lại thường phát sinh khó khăn đối với doanh nghiệp.

Trước thực trạng này, ông Tuấn cũng phản ánh, 87,2% doanh nghiệp cho rằng sự hỗ trợ của cơ quan hải quan có tính hiệu quả, trong khi khoảng 85,3% đánh giá cơ quan hải quan đã hỗ trợ kịp thời. Kết quả này nhìn chung cũng có xu hướng chuyển biến tích cực theo thời gian khi năm 2020 là năm có kết quả tích cực nhất trong giai đoạn từ 2015 đến thời điểm điều tra.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Trần Quang Trung, Chủ tịch Hiệp hội Sữa Việt Nam cũng chỉ ra một số bất cập khác trong việc thực hiện thủ tục hành chính về hải quan. Đó là vẫn còn tình trạng một mặt hàng chịu sự quản lý của nhiều bộ, ngành. Việc doanh nghiệp phải xin cấp phép ở quá nhiều nơi khiến tốn kém rất nhiều thời gian và chi phí. Hay như hàng hóa hôm nay quy về mã HS này, hôm sau lại quy về mã HS khác. Tỷ lệ doanh nghiệp phàn nàn ngày càng tăng. Đây là dấu hiệu bất thường, cần nghiêm túc xem xét và cải cách. 

Việc làm thủ tục hải quan vừa online vừa bằng giấy cũng gây ra nhiều phiền phức. Có không ít doanh nghiệp xin cấp phép online không được. Hải quan yêu cầu nộp qua bưu điện, không cho gặp trực tiếp vì dịch COVID-19, nhưng bưu điện cũng lại đang quá tải, trong khi hàng hóa cần xuất nhập khẩu. Điều này dẫn tới nguy cơ doanh nghiệp có thể để tuột cơ hội kinh doanh và khó khăn sẽ lại chồng chất thêm khó khăn.

Do đó, theo ông Trung, ngành hải quan cần tiếp tục đẩy mạnh việc cải thiện làm thủ tục online để giảm thời gian, chi phí và sự phiền hà không đáng có cho doanh nghiệp, nhất là trong lĩnh vực xuất nhập khẩu.

Trong bối cảnh dịch COVID-19 còn diễn biến phức tạp, chưa thấy rõ triển vọng khả quan về tăng trưởng kinh tế thì đây cũng là thời điểm mà ngành hải quan cần tập trung xây dựng, hoàn thiện lại các cơ chế, chính sách hiện có; điều chỉnh và đơn giản hóa các quy định pháp luật về thực thi thủ tục hải quan theo hướng tạo thuận lợi tối đa. Đó sẽ là điểm tựa, là nền tảng để các doanh nghiệp xuất nhập khẩu tạo nên sự bứt phá tới đây./.