Ngày 6/3 (tức ngày 9/2 âm lịch), tỉnh Thanh Hóa được đón nhận Bằng Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cho trò Xuân Phả

Nét văn hóa đặc sắc

Đến Xuân Trường những ngày này, người ta có thể cảm nhận được không khí phấn khởi và náo nức chuẩn bị cho lễ đón Bằng công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cho trò Xuân Phả.

Khắp làng trên ngõ dưới đâu đâu cũng rộn ràng cờ hoa, biểu ngữ, tối đến, tiếng trống trò, tiếng mõ, tiếng thanh la lại ngân lên rộn ràng.

Nhiều người còn cho rằng, vào ngày 10 và 11/2 âm lịch hàng năm mới đúng là ngày Tết ở nơi đây. Năm 2017 lại là năm đặc biệt hơn cả bởi vào ngày chính hội, nhân dân Xuân Phả vinh dự được đón nhận Bằng công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cho trò Xuân Phả.

Nghệ nhân ưu tú Bùi Văn Hùng, Phó Chủ tịch UBND xã Xuân Trường, Trưởng Đoàn nghệ thuật truyền thống múa Xuân Phả - người đã dành cả cuộc đời cho trò Xuân Phả khẳng định: "Trò Xuân Phả được trao truyền từ đời này qua đời khác.

Từ người già đến người trẻ, không ai ở Xuân Trường là không biết trò Xuân Phả. 9/9 thôn ở Xuân Trường đều có đội múa Xuân Phả.

Hàng năm, chúng tôi tổ chức các lớp tập huấn cho 120-150 học sinh trường THCS Xuân Trường để các cháu thêm hiểu, thêm yêu trò diễn quê mình.

Đây chính là những tín hiệu lạc quan, đảm bảo cho sự tồn tại đầy sinh động của di sản phi vật thể quốc gia mang tên trò Xuân Phả".

Cũng chính vì thế mà ở Xuân Trường, ngoài những nghệ nhân cao tuổi biết và hiểu sâu về trò Xuân Phả, hôm nay còn một "lớp trò" rất trẻ, yêu và đam mê các điệu múa, trò diễn Xuân Phả.

Để rồi mỗi năm, cứ vào ngày 9-10/2 âm lịch, tại đình làng thờ Thành hoàng làng Xuân Phả (xã Xuân Trường) và Lễ hội Lam Kinh (22/8 âm lịch), hội trò Xuân Phả lại long trọng diễn ra với sự tham gia của hàng trăm "diễn viên" già, trẻ, trai, gái... đam mê, gắn bó với những điệu múa độc đáo này.

Chả thế mà ở Xuân Trường nói riêng và nhân dân Thanh Hóa từng truyền nhau câu nói cửa miệng: “Ăn bánh với giò không bằng xem trò Xuân Phả".

Truyền thuyết kể lại rằng, vào thời Đinh, khi đất nước có giặc ngoại xâm, nhà vua cho sứ giả đi khắp nơi cầu bách linh, bách tính và hiền tài cùng nhau đứng lên đánh giặc cứu nước. Khi quan quân đi đến bờ sông Chu, gần làng Xuân Phả thì gặp giông tố phải trú lại.

Đêm đến, thần Thành hoàng làng Xuân Phả báo mộng về cách đánh giặc, nhà vua làm theo quả nhiên thắng trận. Đất nước trở lại thanh bình, nhà vua mở hội mừng công.

Trong ngày hội, các nước chư hầu, lân bang đã đến dự hội, vừa tỏ lòng khâm phục vua nước Đại Việt, vừa tỏ mối giao bang hòa hảo.

Đặc biệt, các nước chư hầu, các bộ tộc đã mang theo đến hội nhiều điệu múa, hát đặc sắc của dân tộc mình, người dẫn đầu đoàn trò vào múa hát có mang theo một biển gỗ sơn son thiếp vàng giới thiệu về quốc gia, dân tộc mình như "Chiêm Thành đồ tiến cống" hoặc "Ai Lao đồ tiến cống" hoặc "Hoa Lang đồ tiến cống"...

Nhớ ơn vị Thành hoàng làng Xuân Phả có công lớn với đất nước, nhà vua đã ban đạo sắc phong hiệu cho Thành hoàng làng Xuân Phả là “Đại Hải Long Vương Hoàng Lang tướng quân” và truyền cho dân làng Xuân Phả lập đền thờ đồng thời ban thưởng những điệu múa hát hay nhất, đẹp nhất cho dân làng mang tên trò Xuân Phả.

Đó chính là các điệu Chiêm Thành, Ai Lao, Ngô Quốc, Hoa Lang và Lục hồn Nhung (còn gọi là Tú Huần). Trải qua bao thăng trầm, biến cố của lịch sử trò diễn vẫn được các thế hệ người làng Xuân Phả bảo tồn và lưu giữ.

Từ đời này qua đời khác người dân làng Xuân Phả vẫn tổ chức lễ hội trò Xuân Phả vào các ngày 10 - 11/2 âm lịch hằng năm để tưởng nhớ công đức của Thành hoàng làng.

Giữ gìn và phát huy giá trị di sản

Việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (đợt 15) trong đó có trò diễn Xuân Phả, vừa là niềm tự hào vừa là trọng trách to lớn đối với Đảng bộ, nhân dân Xuân Trường nói riêng, Đảng bộ và nhân dân tỉnh Thanh Hóa trong việc chung tay giữ gìn, bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Cụ Đỗ Đình Tạ năm nay đã ngoài 80 tuổi ở thôn 5, xã Xuân Trường đã cả đời sống và gắn bó với trò Xuân Phả kể cho chúng tôi nghe những câu chuyện thú vị về những điệu múa này.

Cụ cho biết, một vở diễn có 5 lớp tương đương với 5 trò diễn, trò Xuân Phả được biết đến như những điệu múa dân gian đặc sắc và độc đáo nhất Việt Nam.

Dù tới nay vẫn chưa có một nghiên cứu chính thống nào về các điệu múa này nhưng một số nhà văn hóa dân gian khi nghiên cứu về các điệu múa trong trò Xuân Phả đều khẳng định đây là những điệu múa mang tính liên tục, đậm chất người Việt cổ.

Trong trò Xuân Phả, hầu hết các nhân vật tham gia các điệu múa phải đeo mặt nạ, có 5 trò thì tới 3 trò có mặt nạ (gồm Chiêm Thành, Hoa Lang và Tú Huần), các trò diễn hầu như đều do nam giới đảm nhiệm. Các nhân vật tham gia trò diễn ăn mặc sặc sỡ với màu chủ đạo là màu đỏ, xanh và vàng.

Nhạc cụ dùng trong các trò múa Xuân Phả là những chiếc trống, thanh la, mõ hoặc xênh tre... tạo thành những âm thanh vui nhộn, cùng với những điệu múa, điệu nhảy của các nhân vật tham gia trong từng trò diễn đã khiến người xem có một cảm giác rộn ràng, đứng ngồi không yên.

Trò Xuân Phả đã từng đại diện cho văn hoá dân gian xứ Thanh tham gia trong các sự kiện quan trọng của tỉnh, của đất nước như: Lễ hội chào thiên niên kỷ mới (năm 2000), Festival Huế, Lễ hội Lam Kinh, Thành nhà Hồ được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa Thế giới, Năm Du lịch Quốc gia 2015 - Thanh Hóa...

Qua những lần xuất hiện ấy, trò Xuân Phả đã đến gần hơn với công chúng trong và ngoài nước, tranh thủ được thời cơ để quảng bá nét văn hóa đặc sắc của địa phương nói riêng và Việt Nam nói chung đến với cộng đồng.

Nói về công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản, Nghệ nhân ưu tú Bùi Văn Hùng cho biết: Hàng năm, UBND xã Xuân Trường, UBND huyện Thọ Xuân đều xây dựng kế hoạch, chương trình bảo tồn, phát huy trò Xuân Phả cả chiều rộng và chiều sâu.

Kể từ năm 2009 đến nay, địa phương thường xuyên đào tạo, bồi dưỡng trò Xuân Phả cho lớp trẻ, chủ yếu là học sinh THCS, THPT trong xã, trong huyện, mỗi đợt từ 100-200 cháu.

Không chỉ những diễn viên trong Đoàn nghệ thuật truyền thống múa Xuân Phả ý thức được tầm quan trọng của việc giữ gìn, phát huy giá trị của di sản Xuân Phả mà người dân trong làng, ai ai cũng tự nguyện tham gia các công việc liên quan như chuẩn bị trang phục, đồ diễn, nhạc cụ, đồ ăn, thức uống cho diễn viên... bởi nếu biểu diễn đầy đủ các trò diễn, trò Xuân Phả cần từ 220-230 người cho một lần diễn.

Vì vậy có thể nói, trò Xuân Phả là trò diễn gắn kết tình làng nghĩa xóm, là nơi để mọi người yêu thương, giúp đỡ lẫn nhau...

Nhiều người cho rằng, trò Xuân Phả có nét tương đồng với điệu múa mặt nạ Cheoyongmu của Hàn Quốc hay trò Xuân Phả khá giống lễ hội hóa trang của phương Tây.

Tuy nhiên, với những điệu múa độc đáo, có sự pha trộn yếu tố cung đình và dân gian mang đầy tính chất ước lệ, trò Xuân Phả cũng rất huyền bí, lộng lẫy, phản ánh quan niệm thẩm mỹ của dân tộc Việt Nam cũng như của người nông dân nơi trò Xuân Phả được sinh ra, giữ gìn và phát huy như ngày hôm nay./.